Een verslag van de AA Talk over de ‘Expeditie Vrije Ruimte’.

Op vrijdag 19 november jongstleden organiseerde Amsterdam Alternative in de OT301 een discussie avond over de ‘Expeditie Vrije Ruimte’. Zo’n zestig mensen kwamen bij elkaar om te discussiëren over het onlangs door de gemeente gelanceerde beleid om nieuwe vrije ruimte in Amsterdam te realiseren. Hieronder een verslag van de enerverende avond.

Deze AA Talk was gelinkt aan een eerder door ons gepubliceerd artikel over de ‘Expeditie Vrije Ruimte’ en georganiseerd met als doel om het project onder de aandacht te brengen van een breder publiek. De ‘Expeditie’ is een nieuw gemeentelijk beleid ter bescherming van de rafelrand, vrije ruimte en de traditie van tegencultuur. Het beleid biedt in onze ogen mogelijkheden/openingen om nieuwe vrijplaatsen en vrije ruimte te realiseren. Er zijn nog heel veel vragen, onduidelijkheden en horden te nemen maar met ’t Groene Veld in Noord is intussen de eerste stap van theorie naar praktijk gemaakt.

Met het oog op de komende gemeenteraadsverkiezingen is het belangrijk voor het ‘linkse’ gemeentebestuur om projecten te realiseren, voorbeelden te maken en mensen te enthousiasmeren. Kunnen we daardoor als ‘alternatieve’ beweging weer groeien? De afgelopen jaren is er helaas veel vrije ruimte ontruimd en verdwenen. Dat hebben we te danken aan landelijke wetgeving (kraakverbod) maar ook aan ons eigen gemeentebestuur. De ‘Expeditie’ gaat zeker niet alle problemen oplossen maar wellicht biedt het een mogelijkheid om wat meters terug te pakken.

Panel
In het panel van deze AA Talk zaten vertegenwoordigers van ADM, ’t Groene Veld, Vrij Beton, ADEV, Het Vrije Ruimte Akkoord, AFGA (Anarchistische Feministische Groep Amsterdam), Hotel Mokum en Joekenel van der Pijl van de Gemeente Amsterdam. In de zaal zaten mensen van de OT301, Cinetol, Skatecafe, De Bowlingbaan, De Hoop, Vliegtuin, Ruigoord, Rijkshemelvaart, NDSM, Amsterdam Alternative etc. Bijna allemaal mensen die op de een of andere manier iets te maken hebben met vrije ruimte. De een activistischer dan de ander. De ander ondernemender dan de een. Allemaal mensen met een eigen verhaal, eigen ervaringen, eigen ideeën en eigen wensen. Maar allemaal mensen die werken, wonen en leven vanuit een overtuiging die botst met het heersende neo-liberale systeem dat gebouwd is op de verheerlijking van marktwerking en kapitaal.

Introductie
Na een korte introductie van alle panel leden en gespreksleider Jaap vertel ik (Ivo) uit naam van Vrij Beton en Amsterdam Alternative waarom we het initiatief hebben genomen om deze avond te organiseren en de komende tijd regelmatig aandacht zullen besteden aan de ‘Expeditie’.
Amsterdam Alternative is een tijdje geleden begonnen met Vrij Beton, een project om nieuwe vrijplaatsen te realiseren. Permanent en in collectief eigendom. Een ambitieus project maar zeker niet onhaalbaar. Om tot dat collectieve eigendom te komen zijn meerdere routes mogelijk. Ineens kopen zou de snelste en misschien prettigste zijn maar ligt niet voor de hand omdat we geen kapitaal hebben. Een tweede route zou mogelijk via de ‘Expeditie’ kunnen lopen. Een route waarbij we beginnen met huren en later overgaan tot koop. Of de ‘Expeditie’ een mogelijkheid is en die mogelijkheid kan bieden weten we nog niet. De tijd zal het leren… Door middel van deze bijeenkomst willen we de discussie aanzwengelen, meningen horen, ideeën delen, gevaren bespreken, scherp stellen, inzoomen, uitzoomen. Niet alleen met focus op de ‘Expeditie’ en Vrij Beton maar breder.

Tegenstrijdig
Al snel wordt duidelijk dat de meningen over het nut van de ‘Expeditie’ uiteen lopen. Er zijn namelijk behoorlijk wat tegenstrijdigheden. De stad waarvan we allemaal houden gaat kapot en dat hebben we onder andere te danken aan jaren lang wanbeleid van de gemeente. De maat is vol. Er moet gekraakt worden om de gevestigde orde wakker te schudden. Liefst vijf panden per week zodat ze de ontruimingen niet bij kunnen houden. Maar kraken is verboden bij wet en wordt hard aangepakt. Op de dag dat de docu Pas op de vrijplaats voor het eerst werd getoond bij de Stopera werd bijvoorbeeld een groepje mensen die een pand van Blackstone hadden gekraakt met grof geweld in elkaar geslagen en ontruimd in opdracht van de gemeente. Tegelijkertijd presenteert diezelfde gemeente de ‘Expeditie’, een beleid om tegencultuur te faciliteren en de rafelranden te beschermen. Het rijmt niet en daarom voelt voor sommigen de ‘Expeditie’ als een gentrificatie project, als gereedschap voor stedelijke ontwikkeling, als greenwashing. Alsof de gemeente tegencultuur van haar betekenis wil beroven. Waarom zouden we überhaupt moeten praten over plekken voor kunstenaars en zogenaamd vrijzinnigen als er een wooncrisis is? We zouden ons moeten afvragen wat vrijheid eigenlijk nog betekent in een kapitalistisch systeem? We moeten strijden in plaats van vergaderen.

Waarom zouden we überhaupt moeten praten over plekken voor kunstenaars en zogenaamd vrijzinnigen als er een wooncrisis is?

Joekenel begrijpt de frustraties en beseft dat we momenteel inderdaad te maken hebben met grote issues als een wooncrisis en gentrificatie. Het is ingewikkeld en ook tegenstrijdig maar zij wil er alles aan doen om nieuwe vrije ruimte te realiseren. Vooral omdat ze het gevoel heeft dat we anders iets belangrijks kwijt raken. En uiteindelijk zijn we volgens haar - vanuit verschillende perspectieven - met hetzelfde bezig. De uitdaging ligt in hoe we dit samen kunnen doen. Niet tegen elkaar maar met elkaar. Binnen de gemeente is de wil zeker aanwezig, ze weten alleen nog niet hoe. Het gaat nu van erkenning naar praktijk, en daarom moeten we voorbeelden maken. ‘t Groene Veld is na een hoop werk en tijd eindelijk gerealiseerd. Dat is een mooi voorbeeld, maar er moeten er meer komen.

Hay van ‘t Groene Veld en ADM geeft aan dat zij ‘soort van’ gered zijn door de ‘Expeditie’. Hun tijd op de Slibvelden zat er eigenlijk al weer op maar dankzij de samenwerking met de ‘Expeditie’ is er een verlenging uitgesleept, plus een extra terrein, door het naastgelegen Groene Veld in hun plannen te betrekken. Weliswaar maar voor ‘drie zomers’ en niet permanent maar ze hadden weinig keus. Het was dit of worden weggevaagd. Voor de Slibvelden betalen ze geen huur (gedoogbeschikking), maar voor ’t Groene Veld gaan ze wel huur betalen. Niet de kostprijsdekkende huur van €200.000 maar ongeveer €60.000 per jaar. Die hopen ze terug te verdienen met kleinschalige horeca, festivals en verhuur van ruimte.

Vrijplaatsen vs broedplaatsen
Tijdens de discussie kwam de vraag over het verschil tussen broedplaatsen en vrijplaatsen een paar ter sprake. Het lijkt logisch dat mensen een verband zien tussen de twee en bang zijn voor nieuwe teleurstellingen dus het is belangrijk om lering te trekken uit het verleden.
Het broedplaatsenbeleid is ontstaan rond 1999 en was in eerste instantie heel vrij en flexibel net zoals de ‘Expeditie’ dat nu lijkt. In de afgelopen twintig jaar is echter gebleken dat broedplaatsen iets heel anders zijn dan vrijplaatsen. Heel erg op de creatieve industrie gericht, weinig collectiviteit en een selectiebeleid door CAWA toetsingen. Het gevaar van de kostprijsdekkende huur in de ‘Expeditie’ is dat het gebruikers misschien gaat dwingen tot ondernemerschap in plaats van sociale, maatschappelijke en autonome projecten en dat de zogenaamde vrijplaatsen meer op broedplaatsen gaan lijken dan op vrije ruimte.
Joekenel geeft in haar antwoord aan dat broedplaatsen vooral op kunstenaars en creatieven gericht zijn terwijl de vrije ruimte breder en maatschappelijker geëngageerd is en ook over buitenplekken gaat.
Voor het broedplaatsenbeleid is behoorlijk wat geld uitgetrokken en dat heeft z’n vruchten afgeworpen. Helaas is er voor de ‘Expeditie’ geen budget. Alleen mensen en tijd, en de lagere huurprijs die in de aanbieding is.
Jaap vertelt dat hij vroeger betrokken is geweest bij het broedplaatsenbeleid en dat ze destijds via het broedplaatsenbeleid ervoor hebben gezorgd dat een aantal kraakpanden werden geholpen en gelegaliseerd. De OT301 is zo’n voorbeeld maar ook PlantageDok en Pakhuis Wilhelmina. Het beleid was aanvankelijk stimulerend naar het kraken. Een paar jaar later gingen mensen te makkelijk naar een broedplaats en verdween die stimulerende werking. Het broedplaatsenbeleid staat momenteel overigens onder druk. De gemeentelijke steun stopt volgend jaar, dus het is de vraag wat er met al die panden gaat gebeuren.

Invloed op beleid
Omdat veel van de aanwezigen van mening zijn dat de ‘Expeditie’ zeer zeker niet in plaats mag komen van het kraken rijst de vraag of de ‘Expeditie’ wellicht invloed kan hebben op het vastgoed- en ontruimingsbeleid van de gemeente. Probleem is niet alleen dat er op dit moment nauwelijks nog vrije ruimte over is, probleem is vooral waarom dat zo is. Het is idioot dat het zover gekomen is. De ‘Expeditie’ is een leuk project maar het is belangrijker dat politie geweld tegen krakers stopt, de wooncrisis wordt opgelost en dat vastgoedbeleggers worden geweerd uit de stad. Dat de ‘Expeditie’ de stad niet gaat redden is duidelijk maar het is interessant om te kijken of er via de ‘Expeditie’ invloed uitgeoefend kan worden op ander beleid.
Voorlopig is de ‘expeditie’ vooral gericht op stukjes grond voor vrije ruimte. Dat is een klein begin maar beter dan niks. Het zorgt in ieder geval dat er gesprekken tussen de verschillende afdelingen binnen de gemeente op gang komen. De ‘Expeditie’ heeft bijvoorbeeld al regelmatig gesprekken met de afdeling vastgoed maar ook zij zijn gebonden aan systemen en protocollen.

De ‘Expeditie’ is een leuk project maar het is belangrijker dat politie geweld tegen krakers stopt, de wooncrisis wordt opgelost en dat vastgoedbeleggers worden geweerd uit de stad.

Vooruitzicht
In maart 2022 zijn de gemeenteraadsverkiezingen en de kans is groot dat GroenLinks - aanjager van de ‘Expeditie’ - dan niet meer de grootste wordt. Men heeft een vermoeden dat de rechterkant helaas meer macht gaat krijgen. De vraag is wat dat betekent voor de nog jonge ‘Expeditie’? Is er vooruitzicht voor de. ‘Expeditie’ of gaat het project de prullenbak in?

Joekenel geeft aan dat zij niet aan het lobbyen is binnen de gemeente en dat wij dat wellicht beter zelf kunnen doen. Ze zijn wel bezig om aan te tonen dat de ‘Expeditie’ mogelijk en belangrijk is en daarom gaan ze voor de verkiezingen (eind januari) een stedelijk gesprek voeren met een aantal wethouders. Om te laten zien wat ze kunnen, en wat ze voor elkaar hebben gekregen. Het is zeer belangrijk om voor de verkiezingen een aantal dingen vast te stellen.

Hay (’t Groene Veld) is blij dat ze nu al een plek hebben veilig gesteld omdat die dan voorlopig niet meer kan worden afgenomen. Ze gaan de komende drie jaar hard aan het werk om zichzelf te laten zien. Een buurtcentrum maken voor sociaal maatschappelijke activiteiten maar ook aandacht voor tegencultuur en andere vormen van cultuur. Het voordeel van hun plek is dat de druk op dat gebied minder groot is omdat er voorlopig niet gewoond mag worden. Dat biedt mogelijkheden voor de toekomst. Om langer te kunnen blijven, dus een nieuw contract na de ‘drie zomers’ is niet uitgesloten.

Bowlingbaan - Verdedig noord
Tijdens de discussie komt een aantal keer de situatie van de gekraakte Bowlingbaan in Noord (eigendom van de gemeente) ter sprake. Een van de aanwezige bewoners van de Bowling zegt dat zonder dat zij ervan wisten Verdedig Noord met de Gemeente is gaan praten over het overnemen van het pand. Er lijkt door een artikel in het Parool een miscommunicatie en misverstand te zijn ontstaan waardoor Massih en Terra van Verdedig Noord vandaag niet aanwezig zijn bij deze discussie. Ze voelden zich door dreigementen vanuit de kraak scene geïntimideerd en onveilig. Er is wel iemand anders van Verdedig Noord aanwezig die vertelt dat zij helemaal niet van plan zijn om de Bowling te laten ontruimen. Verdedig Noord heeft plannen voor een buurtcentrum en is inderdaad door de gemeente benaderd, maar ze willen graag in gesprek  met de Bowling. Het gevaar dreigt dat de Bowling wordt ontruimd en gesloopt, of verkocht/verhuurd aan een commerciële partij. Verdedig Noord zegt open te staan voor gesprekken met de bewoners van de Bowling en een eventuele samenwerking. Ze zijn niet tegen de krakers. Probleem is wel dat er volgens de gemeente niet in het pand gewoond mag worden.
Jaap geeft aan dat de gemeente door de crisis- en herstelwet een uitzondering kan maken voor max. vijftien jaar. Dus mits veilig is het een kwestie van politieke wil.
Verdedig Noord en de Bowling spreken af met elkaar in gesprek te gaan om tot een goede oplossing te komen.
De ‘Expeditie’ heeft overigens helemaal niks te maken met deze situatie. Zijn niet betrokken bij dit gebouw. Joekenel geeft daarbij ook aan dat ze niet van plan zijn om kraakpanden te ontruimen en transformeren in vrijplaatsen. Ze zijn voornamelijk bezig met hun eigen gemeentelijke vastgoed.

Andere plekken
Naast ’t Groene Veld zijn er ook andere plekken binnen de ‘Expeditie’ in ontwikkeling. Op het moment is men bezig bij Sloterdijk, in de Bretten, bij de tuinen van West en met de Radartoren in het Amsterdamse Bos. Elke plek is anders, overal moet gezocht worden naar nieuwe oplossingen.
Er wordt tegenwoordig gevochten om elk stukje ruimte in de stad. Niet alleen de ‘Expeditie’ maar ook andere functies zoeken ruimte. Elke plek is waardevol, ook de randen van de stad.
De gemeente werkt aan de hand van een proces waarbij eens in de zes weken beschikbare panden worden aangeboden aan alle afdelingen binnen de gemeente, om beleidsdoelen in te vullen. Alle afdelingen kunnen hun hand opsteken. De ‘Expeditie’ probeert binnen dit proces te handelen en ruimte te claimen voor vrije ruimte projecten. Zowel tijdelijk als permanent.
De ‘Expeditie’ wil niet werken via tenders of aanbestedingen. Ze bieden ruimte publiekelijk (via de website) aan en hopen dat mensen daarop inschrijven. Aangezien het project nog niet zo lang bestaat zijn er nog geen plekken geweest waarvoor meerdere inschrijvingen waren, dus ze weten nog niet hoe ze precies gaan beoordelen/selecteren als er wel meerdere geïnteresseerden zijn.
Vanuit het publiek wordt geopperd dat het misschien goed is om actief groepen en mensen te gaan benaderen. Tegencultuur, actiegroepen zoals Extinction Rebellion een plek bieden. Weer anderen zeggen dat er gevochten moet worden voor vrije ruimte. Je moet ruimte voor tegencultuur niet krijgen van de gemeente. We moeten vechten voor vrijheid, niet alleen onze eigen vrijheid maar ook die van iedereen.

Kostprijsdekkende huur
Een van de grote struikelblokken binnen de ‘Expeditie’ is de kostprijsdekkende huur. Dat is de laagste prijs waarvoor de gemeente panden/plekken kan aanbieden. Een prijs die doorgaans ergens tussen de €70 en €100 per vierkante meter per jaar zit. De grote vraag is hoe die prijs tot stand komt en waarom die in de afgelopen jaren zo enorm is gestegen? Transparantie is heel gewenst. Er wordt ook gezegd dat het subsidiëren van de kostprijsdekkende huur best mogelijk is. Dat is een politieke keuze.
Sommigen in het publiek zijn van mening dat er helemaal niet betaald moet worden voor vrije ruimte. Je moet het pakken of krijgen. Gratis, omdat de mensen die daar aan de slag gaan nauwelijks of geen tijd hebben om daarnaast te werken en uiteindelijk veel waarde voor de buurt en stad creëren. Waarom betalen voor lege ruimte die je helemaal zelf moet opbouwen? Huur betalen voor vrijplaatsen betekent dat je met handen en voeten gebonden bent aan het kapitaal en dat wil je juist vermijden.
Anderen in het publiek vinden het helemaal niet raar dat je iets moet betalen voor ruimte maar zijn niet bereidt om de idioot hoge marktprijs te betalen.
Jim van de Vliegtuin vertelt dat zij in 2012 als kraakpand op de Isolatorweg begonnen zijn en intussen alweer een aantal jaren op de Distelweg zitten. Helaas is de plek waar ze nu zitten eindig en daarom zijn ze bezig met een nieuw plan. Een beton vrije ecologische vrijplaats. Generatie bestendigheid. Zij hebben zich ingeschreven bij de ‘Expeditie’ voor een van de plekken bij Sloterdijk en zijn niet tegen het betalen van huur, als ze maar perspectief hebben en aan de slag kunnen. Ze hopen uiteindelijk te kunnen kopen.

Wonen
Een tweede probleem van de ‘Expeditie’ is dat wonen moeilijk te realiseren lijkt in nieuwe vrijplaatsen. Iedereen is van mening dat de woonfunctie essentieel is om iets van de grond te krijgen omdat ergens anders wonen voor een hoog bedrag, plus full time inzet voor een vrijplaats, moeilijk te verenigen zijn.
Helaas zijn de meeste plekken, die in aanmerkingen voor vrije ruimte komen, aan de rand van de stad, in het groen, waar je per definitie niet mag wonen. Maar er wordt gekeken om een oplossing voor dit probleem…

Conclusie
Het was een interessante avond met veel meningen, veel ideeën en veel passie. Er is uiteraard geen oplossing voor alle grote problemen. Niet iedereen is het overal over eens, en dat is helemaal geen probleem. Dat hadden we niet verwacht.
Wat we kunnen concluderen met betrekking tot de ‘Expeditie’ is dat er aandacht moet naar de volgende punten:
• Bekendheid: te weinig mensen weten van de expeditie.
• Geld: er is geen budget en kostprijsdekkende huren zijn nog steeds hoog.
• Ervaring: dit is een nieuw project met nieuwe mensen, dat kost tijd.
• Snelheid: belangrijk met het oog op de verkiezingen, en de gemeente is doorgaans niet de snelste.
• Woonfunctie: het ontbreken van woonfunctie maakt het realiseren van vrijplaatsen ingewikkelder.
• Vertrouwen: men is nog sceptisch, bang om gebruikt te worden als instrument voor stedelijke ontwikkeling.
• Vooruitzicht: wat gebeurt er na de gemeenteraadsverkiezingen?

Terug luisteren
De discussie is in z’n geheel terug te luisteren via
e AA website en Soundcloud pagina.

Volgend gesprek
Op vrijdag 28 januari gaan we (als het kan) voor een tweede keer in gesprek over de ‘Expeditie’. Op deze middag of avond zullen we de aanbevelingen, die door het in Berlijn gevestigde bureau Space of Urgency aan de gemeente worden gedaan, gaan bespreken.

Wil je erbij zijn, mail dan naar: info(at)amsterdamalternative.nl.
Lokatie, tijd en aantal plekken zijn nog onbekend. Afhankelijk van de dan geldende restricties.
Lees meer over de Expeditie Vrije Ruimte