Een perfecte storm

‘Flood the zone’ riep Steve Bannon, de voormalige campagnestrateeg van Donald Trump, nadat Trump bijna twee jaar geleden opnieuw de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen. Met die gevleugelde uitspraak bedoelde Bannon dat de tweede regering-Trump zóveel chaos en onrust moest zaaien dat de oppositie geen idee zou hebben waar te beginnen om daar tegenwicht aan te bieden. Nou, dat hebben we geweten.

Inmiddels bevinden we ons hoogstwaarschijnlijk aan de vooravond van ‘een perfecte storm.’ Dat is een metafoor voor een kritieke, rampzalige of onbeheersbare situatie die ontstaat wanneer verschillende, op zichzelf staande factoren op hetzelfde moment samenkomen en elkaar versterken. Juist die zeldzame samenloop van omstandigheden kan uitzonderlijk ernstige gevolgen hebben.

Voor mijn analyse van de wanhopige toestand waarin de wereld momenteel verkeert, heb ik diverse redenen, die ik hieronder kort zal toelichten.

De eerste reden is de oorlog in Oekraïne. Deze oorlog duurt nu bijna vijf jaar en heeft al aan anderhalf miljoen mensen het leven gekost (zowel burgers als militairen). Beide partijen in het conflict tonen nog steeds weinig bereidheid om tot een vergelijk te komen. De kans op een escalatie naar een veel grotere oorlog die delen van of heel Europa omvat, is levensgroot, zeker nu alles erop wijst dat de Amerikanen bezig zijn hun handen van Oekraïne af te trekken. Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. Want zowel de Russische president Poetin als de Oekraïense president Zelensky zien in dit ‘Amerikaanse verraad’ des te meer aanleiding om in hun standpunten te volharden en de strijd nieuw leven in te blazen. Er hoeft maar een relatief klein incident plaats te vinden en de vlam slaat pas echt in de pan.

De tweede reden is de oorlog in het Midden-Oosten, die feitelijk uit meerdere oorlogen bestaat. In de eerste plaats is er natuurlijk de genocidale campagne van Israël in Gaza (en in toenemende mate ook op de Westelijke Jordaanoever). Nu bij de Israëlische parlementsverkiezingen het ultrarechtse en extreem-zionistische kabinet van Benjamin Netanyahu ten val is gebracht, is het nog maar de vraag of het beleid jegens de Palestijnen wezenlijk zal veranderen. In de tweede plaats is er de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran, die momenteel weliswaar in de pauzestand staat, maar op ieder moment weer kan oplaaien. Er doen nu berichten de ronde over een mogelijke grootscheepse aanval met MOAB-bommen (de zwaarste niet-nucleaire explosieven in het Amerikaanse arsenaal) na de aanstaande tussentijdse Congres-verkiezingen in de VS (de zogenaamde ‘midterms’). En inmiddels is er ook een heuse oorlog gaande tussen de shiitische Houthi’s in Jemen (bondgenoten van Iran) en Saoedi-Arabië.

De derde reden is de rol die (met name) Amerikaanse technologiebedrijven spelen in de geopolitiek, de economie en de media. Alom heerst bezorgdheid over kunstmatige intelligentie (AI), de alomtegenwoordige surveillance die mogelijk wordt gemaakt door digitale netwerken, en de verslavende algoritmes van sociale media. Intussen bereiden diverse technologiebedrijven zich voor op een beursgang, waaronder Anthropic, naast Open AI de grootste aanbieder van AI-tools zoals het beruchte Mythos, dat naar verluidt in staat is om vrijwel ieder digitaal systeem te hacken. De laatste tijd zijn de zogenaamde ‘cybersecurity’-incidenten niet van de lucht. De indruk wordt vaak gewekt dat hier (net als bij drone-verschijningen bij luchthavens en militaire objecten) sprake is van ‘hybride’ oorlogsvoering door de Russen. Maar het kan net zo goed zijn dat we hier te maken hebben met pogingen van onze eigen militaire autoriteiten om het publiek geestelijk voor te bereiden op de mogelijke gevolgen van een grootschalige oorlog.

De vierde reden is dat de Amerikanen steeds vaker hun toevlucht zoeken tot uiterst discutabele, juridisch aanvechtbare middelen om hun belangen veilig te stellen. De voorbeelden zijn legio, van de lukrake beschietingen van vissersbootjes in de Caraïben (onder het voorwendsel dat er drugs mee gesmokkeld zouden worden) tot de imperiale aanspraken van de VS op Groenland (onder het voorwendsel dat de VS Groenland nodig hebben om de Chinezen en Russen buiten de deur te houden). De overtreffende trap op deze escalatieladder is wat mij betreft de plaatsing van een relatief onbeduidende, radicaal-linkse internetprovider (Autistici/Inventati) op de terreurlijst door het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Daardoor raakte deze provider onmiddellijk de toegang kwijt tot zijn bankrekening en moest hij zijn activiteiten staken. Dit betekent dat in principe iedereen en elke organisatie die er de VS onwelgevallige ideeën op nahoudt, het bestaan onmogelijk gemaakt kan worden, zonder dat er een rechter aan te pas komt.

De overtreffende trap op deze escalatieladder is wat mij betreft de plaatsing van een relatief onbeduidende, radicaal-linkse internetprovider (Autistici/Inventati) op de terreurlijst door het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken.

De vijfde reden is een inmiddels oude bekende, de klimaatcrisis. De uitstoot van CO₂ en andere broeikasgassen neemt, ondanks alle mooie woorden en beloften van de afgelopen jaren, nog steeds toe. Grote delen van de wereld, met name in de buurt van de evenaar, zullen in rap tempo onbewoonbaar worden (en ongeschikt voor het verbouwen van voedsel) als de gemiddelde temperatuur op aarde almaar blijft stijgen, met als gevolg dat enorme aantallen mensen een goed heenkomen zullen zoeken in streken met een milder klimaat. Maar ondanks het feit dat vrijwel iedereen weet dat het gebruik van fossiele brandstoffen vrij letterlijk neerkomt op het spelen met vuur, blijft Trump volharden in zijn steun voor de Amerikaanse olie-industrie onder het motto ‘Drill, baby, drill.’ Waar dat toe kan leiden kun je zien in de recente Amerikaanse speefilm ‘Digger,’ waarin een enorm brok ijs door onverantwoordelijke boringen op Groenland van een gletsjer afbreekt en als gigantische ijsberg op Europa afstevent, met een dodelijke tsunami als gevolg.

En de zesde reden is de strijd tussen oud en jong. Enerzijds vergrijst de bevolking in veel landen, vooral in het Westen, maar ook in China en Japan. Anderzijds zijn veel jongeren in diezelfde landen de wanhoop nabij onder invloed van bovenstaande vijf factoren (en vaak ook nog andere, zoals het tekort aan betaalbare woningen en het gebrek aan perspectief op zinvol werk). In Frankrijk, Italië, Spanje, Portugal, België en Griekenland is deze strijd de afgelopen twee weken tot uitbarsting gekomen. Er wordt al gesproken van een ‘opstand tegen de gerontocratie.’ Hoewel dat misschien lichtelijk overdreven is, zal er wel degelijk een keuze moeten worden gemaakt tussen beleid dat vooral de ouderen ten goede komt (zoals investeringen in de gezondheidszorg en het overeind houden van de oudedagsvoorziening) en beleid dat gunstig is voor jongeren (investeringen in huisvesting en onderwijs, en het actief tegengaan van de klimaatverandering).

Kortom: we worden geconfronteerd met een rampzalige combinatie van factoren die gezamenlijk een zeer ernstige crisis teweeg kunnen brengen.

Maar er zijn gelukkig ook tekenen van hoop. Op diverse plekken in de wereld zijn bij verkiezingen jonge, uitgesproken progressieve leiders komen bovendrijven, zoals burgemeester Zohran Mamdani in New York en Elif Eralp van Die Linke in Berlijn. In Brazilië heeft de linkse president Luiz Inácio Lula da Silva (kortweg Lula) de verkiezingen gewonnen van zijn ultrarechtse uitdager Flavio Bolsonaro, die inmiddels naar de VS is gevlucht. Het is geen uitgemaakte zaak dat ultrarechts volgend jaar de Franse presidentsverkiezingen wint. En bij de demonstraties van jongeren in Zuid-Europese landen voeren leuzen tegen de oorlogsgekte de boventoon. Steeds meer mensen leggen hun sociale media-verslaving aan banden, en er komen her en der maatregelen tegen het gebruik van AI.

Toch zal er nog veel meer moeten gebeuren als we de zaken alsnog ten goede willen keren. Om te beginnen moeten we op alle mogelijke manieren weerstand bieden aan de huidige oorlogsretoriek. We moeten niet bang zijn om ‘de macht de waarheid te zeggen’ en ons niet laten intimideren. Daarnaast moeten we hard werken aan alternatieven en met concrete voorstellen/beleidsplannen komen die mensen inspireren (daarbij kunnen we een voorbeeld nemen aan Mamdani). En tenslotte zullen we, als het om internet en digitale media gaat, terug moeten naar af. De infrastructuur moet opnieuw van de grond af aan worden opgebouwd, onafhankelijk en autonoom. Dat is de enige manier om ervoor te zorgen dat ons doen en laten niet voortdurend in de gaten gehouden en gescreend wordt.