De groeten van Koningin Minima #3 - Doofpot open – Doofpot dicht Doofpot open – Doofpot dicht

Stoppen, doorgaan, stoppen, doorgaan met de oude bestuurscultuur

Renske Leijten en Pieter Omtzigt, jarenlang de meest aanhoudende dossiervreters van de Tweede Kamer, zetten in 2019 de zieke bestuurscultuur prominent op de nationale agenda. Het Kinderopvangtoeslagenschandaal betekende het vroegtijdige einde van Rutte IV, en Nederland was in shock. Omtzigt maakte buitengewoon aannemelijk dat die zieke bestuurscultuur het overheersende probleem is, waardoor alle andere problemen ook doorwoekeren. Het demissionaire kabinet onder leiding van diezelfde Rutte, dat voortvarend – om niet te zeggen ongestoord – met de crisisaanpak van de COVID-19-pandemie doorging, zette in no time een Catshuisregeling voor de slachtoffers in elkaar.

Gedupeerde ouders, en vanaf 2022 ook hun kinderen, kregen erkenning via een officiële brief van Rutte en konden, als de Catshuisregeling de werkelijk geleden schade niet dekte, onder leiding van de Commissie Werkelijke Schade (CWS) en Stichting Gelijkwaardig Herstel (SGH) van Laurentien van Oranje compensatie aanvragen bij de Belastingdienst. 110.000 erkende slachtoffers moesten nadenken, schrijven, cijfers op een rij zetten en praten over de geleden materiële en immateriële schade. 15 jaar of langer hadden ze ‘het’ als fraudeurs aan zichzelf te danken, en nu kwam die genadeloze, mensenrechten schendende overheid met excuus en compensatie.

Omtzigt schreef een boek over de systeemrot en richtte in 2020 Nieuw Sociaal Contract (NSC) op. NSC scoorde 20 zetels in de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 en ging in een nieuw kabinet met VVD en PVV, die de grootste werd. Dit (oorlogs-)kabinet kwam onder leiding van een onbekende, door Rutte aangewezen minister-president Schoof al snel in conflict over vluchtelingen- en migratiestromen en viel vroegtijdig. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 scoorde Nieuw Sociaal Contract 0 zetels, D66 werd de grootste en VVD bleef wonder boven wonder overeind. Dus de VVD van Rutte bleef de constante, en van doorbraken naar een nieuwe bestuurscultuur is voorlopig geen sprake. Er is een nieuw middenkabinet met D66, VVD, CDA. Ze krijgen gedoogsteun van GL/PvdA (op 13 juni 2026 officieel gefuseerd in PRO).

De Amsterdamse KOT-herstelaanpak (van 2023 – heden)

Vooraf
Hurt people, hurt people. Gedupeerde Amsterdammers zijn door overheidsbeleid erger getraumatiseerd dan ‘we’ (lees: Amsterdammers, lotgenoten en bondgenoten) weten. Wat is er aan de hand met de overheid? Hoe gaat het met gedupeerde Amsterdammers? Wat is de volgende groep? Het leven is voor velen een hungergame, en de hungergame als parabel heeft de Amsterdamse herstelaanpak ook parten gespeeld.

Nu door – Wees niet penny wise, pound foolish – Try a little tenderness

‘We’ zijn ook heel trots en dankbaar voor de steun van de gemeenteraad en ambtenaren, want er zijn enorme stappen gezet voor de brede ondersteuning van gedupeerde ouders (niet van hun kinderen). Zo werd er tot eind 2023 ca. 3 miljoen aan gedupeerden gegeven en stond de teller in 2025 op 44 miljoen, vertelde Anneke Ensink, een langdurig betrokken zzp’er. De herstelaanpak heeft ook veel frustratie over veranderende regels, ambtenaren, gebrekkige communicatie en samenwerking, onzekerheden, rechtsongelijkheid en nieuwe schade opgeleverd.

‘We’ zijn dapper begonnen, nu het licht aandoen en de monden open, opdat we wakker en wijs worden en doordouwen voor de slachtoffers van overheidsbeleid. ‘We’ hebben een stadbrede, wendbare interculturele netwerkorganisatie opgebouwd, die nog lang niet klaar is met zichzelf en met de doelgroep en de kinderen. ‘We’ verdienen het om door het nieuwe college en raad collectief gekoesterd te worden.

Ambtenaren komen en gaan meestal binnen 7-9 maanden; Nassira Hassani is ambtenaar nummer 8 en Reinier de Heere is nummer 9, maar de 6 + 9 initiatiefnemers zijn er sinds 2023/2024 en bleven 3/4 jaar. We zijn er 24/7 zoet mee, hebben ruim 20 ambtenaren, van ‘de baanbrekers’ en ‘het doorbraakteam’, en de afdeling Inkomen en armoedebeleid en ‘de sociale basis’ ingewerkt en weer zien vertrekken. Het is verdrietig dat niet één Amsterdamse politicus of één ambtenaar zich blijvend verbindt met deze groep gedupeerden binnen en buiten de gemeente en echt verantwoordelijkheid neemt voor hun gezamenlijk herstel. We snakken naar inzet om deze co-creatieschool en kans echt beet te pakken en hadden gehoopt dat het gemeentelijk managementteam en de gemeentesecretaris hun gewicht in deze kans op herstel van vertrouwen hadden ingezet. Waar zijn de ambtenaren en politici met een calling (naast een carrière)?

Ga voor waarheidsvinding & verbeelding

Hou de steungroepen in stand en zet van 2027 tot 2030 als collectief van lotgenoten en bondgenoten binnen en buiten de overheid in op waarheidsvinding en verbeelding (lees: maatschappelijke innovatie) over:
1 Hoe heeft het schandaal in Amsterdam met Amsterdamse lotgenoten kunnen gebeuren en zo lang kunnen duren? Is de gemeente Amsterdam lief voor gedupeerde medewerkers en lotgenoten buiten?
2 Hoe gaan we herhaling voorkomen? (Dit is een stadbrede aangelegenheid.)
3 Hoe ervaren gedupeerde ouders en kinderen (binnen en buiten de gemeente) het aanbod van de brede ondersteuning en de steungroepen, en hoe krijgen ze zelf de regie op hun herstel in handen?
4 Wat heeft grote impact op herstel na genadeloos overheidsoptreden en intergenerationeel trauma, en wat staat herstel in de weg? Wat is, volgens gedupeerden en hun bondgenoten, the biggest bang for the buck?
5 Hoe schalen ‘we’ (lotgenoten en bondgenoten) op wat werkt en schalen ‘we’ af wat niet werkt: kijk collectief heel secuur en alledaags naar het totale plaatje met groepen gedupeerde ambtenaren, de 16 steungroepen en de 8 buurtteams. Bouw aan een democratische oordeels- en besluitvorming in samenspraak met lotgenoten in 2029.
6 Hoe ervaren de steungroepen de co-creatie met de opdrachtgever(s) Renger Visser en Judith Suurmond binnen de gemeente en de buurtteams? Is er een gelijkwaardig speelveld? Zo nee, hoe creëren we dit voor de volgende lotgroepen van falend overheidshandelen?
7 Hoe verbeteren we de feedback van lotgenoten en de interne en externe overheidcommunicatie? En hoe meten we en ontwikkelen we het vertrouwen in de overheid?

Never waste a good crisis! Zet hoog in op experimenteren en leren, fluïde organiseren.
Koningin Minima kreeg als een van de eerste 6 initiatiefnemers, in samenwerking met de Empowerment Coöperatie Amsterdam, voor 3 jaar 2,2 miljoen budget om lotgenoten op 2 plekken, met gezond eten voor 40 gedupeerden per dag, en met betere overheidscommunicatie en media over herstelpraktijken te ondersteunen. Ze gaat op de bres voor de combinatie van:

1 Toezicht met tranen en toezicht met tanden: wekelijks op Salto uitzenden tot de gemeente genoeg in de spiegel keek en lotgenoten binnen en buiten de gemeente aantoonbaar mogen en kunnen herstellen.
2 Een schuldenjubileum, afbouw van de coaching- & schuldhulpindustrie en een onvoorwaardelijk basisinkomen voor kinderen van gedupeerden: als de schaarste wordt opgeheven, de wachtlijsten en gedwongen winkelnering eraf zijn, het casen stopt, dan ontstaat er tijd en ruimte voor herstel en zelfregie: voor wie dat wil. Misschien de helft, misschien 3/5. Geef de kinderen van gedupeerde ouders de keuze en neem de lessen van het grote experiment met de bijstand ter harte.
3 Een stevige 2-, 3- of 4-jarige bestaansgrond geeft ruimte voor de broodnodige reis naar binnen: om appeltjes te schillen, te rouwen om verloren dromen en jaren, om te razen en boos te zijn over onomkeerbare familiedrama’s, genadeloos overheidshandelen en machtsmisbruik, en om de tijd te nemen om de bakens te verzetten, op zoek te gaan naar individueel en collectief aanbod op het gebied van traumawerk, familieconferenties, groepswerk en talentontwikkeling.
4 De voordelen van een onvoorwaardelijk basisinkomen staan al jaren als een paal boven water. Er staan ook een batterij Amsterdamse deskundigen klaar om te monitoren en te communiceren wat het OBI bijdraagt aan het (onderling en wederzijds) vertrouwen, aan snel en integraal herstel en zelfs collectief herstel.
5 Laat de 4e macht in de gemeente Amsterdam, de ambtelijke organisatie van 22.000 mensen, in de spiegel kijken en oefenen met de kunst van de erkenning. Hoe genadeloos was en is de gemeente Amsterdam? Hoe goed in experimenteren, leren en co-creëren?
6 Hoe vordert het herstel van gedupeerden binnen de gemeente, en wat kan deze kans op co-creatie met interne en externe gemeenschappen in de stad bijdragen aan:
a. de nieuwe Amsterdamse bestuurscultuur,
b. de verbetering van de uitvoering van beleid,
c. het vertrouwen in de lokale overheid,
d. de interne samenwerking,
e. de bezuinigingsopgave?

Oproep van Koningin Minima aan nieuwe raad en college
De voltallige gemeenteraad steunde in de zomer van 2023 drie moties die steungroepen van gedupeerden een grote rol toebedeelden om ‘de professionals’ van de gemeente en de buurtteams te flankeren en te helpen, om gedupeerden te bereiken, te informeren en een stem met mediamacht te geven, om het herstel vraaggestuurd en op impact gemonitord te versnellen, te verdiepen en te verbreden en om te bouwen aan herstel van vertrouwen. De gemeente kan het niet alleen. Verleng deze moties met 3 jaar en monitor en bevorder/verbeter de co-creatie van ambtenaren met deze betrokken en ervaringsdeskundige gemeenschap.

De gemeente Amsterdam arresteert lokale organisaties en gemeenschappen al ruim 10 jaar in de tijdelijkheid en ‘vrijwilligheid’ met pilots en proeftuinen. Heel Amsterdam is het wachten zat: de gemeente steelt ideeën en neemt zelf voortdurend nieuw personeel aan om hetzelfde werk betaald te doen en burgers te kapittelen, te knechten en te controleren. De publieke bezieling en het vertrouwen in de overheid worden zo permanent ondermijnd. Maak ruimte voor burgerinitiatieven, commons en coöperaties. Neem de KOT-herstelsteungroepen (zowel een juridische, administratieve zorg als een armoedecommon) als voorbeeld voor de samenwerking met bijvoorbeeld de Lutkemeer en Ma.ak, en zorg ervoor dat de publieke bezieling, de kennis en kunde worden benut en daarmee de uitvoering van beleid verbetert.

Geef blijvers, doordouwers en ervaringsdeskundigen en hun bondgenoten de regie over de duiventil binnen de gemeente.
De eerste 6 steungroepen gingen na een jaar ploeteren op 6 december 2023 van start. Ze werkten samen aan een folder, aan de rapportage over de Amsterdamse KOT-herstelaanpak, aan groepsbijeenkomsten voor ambtenaren, promotie richting lotgenoten, de buurtteams en de steungroepen. Ze werkten samen aan organisatieopbouw, groepswerk en mediaproductie.

De 2e groep van 9 initiatieven ging eind 2024 (moeizaam) van start, na een jaar schrijven, inspiratie opdoen en meedoen met de eerste 6. In het co-creatieoefenjaar 2024 werd duidelijk dat de gemeente personeelsproblemen had en de continuïteit niet kon borgen. De lotgenoten namen vanuit hun ervaring met gedupeerden daarom veelal de leiding en verlegden de focus naar de kinderen. Het was het collectief namelijk direct duidelijk dat ouders niet kunnen herstellen als kinderen niet gezien, gehoord en geholpen worden – en omgekeerd.

Koningin Minima schreef een afscheidsbrief voor Ontdek je Plek, een van de 16 steungroepen. Radar kreeg de opdracht om een participatiebijeenkomst met alle steungroepen te organiseren om de nieuwe raad en de nieuwe wethouder te informeren. Het is nu aan jullie, is het idee.

Oproep aan het GMT, het college en de gemeenteraad
1 Neem dezelfde drie moties (uit de zomer van 2023) nogmaals aan: we gaan/zetten door.
2 Wees moedig, barmhartig en vastberaden, zet in op waarheidsvinding op Salto en in de overheidscommunicatie in de Amsterdam Alternatief.
3 Betrek gemeenschappen bij gebiedsgericht werken, ga voor co-creatie en een nieuwe bestuurscultuur.

Koningin Minima roept Amsterdammers, inclusief de 22.000 ambtenaren, honderden politici en de buurtteamprofessionals op om naast de lotgenoten te gaan staan; om lovewarriors en bondgenoten te worden, want liefde hoeft in Amsterdam niet schaars te zijn om de ziel van Amsterdam (die direct, lief, kritisch en creatief is) te versterken en te koesteren. Als ‘we’ dit collectief oefenen, zullen we herhaling voorkomen, anders niet. Dit herstel is geen business as usual. En het volgende drama dat op ons allen afkomt, is zonder deze ziel niet ‘te beweltigen’. Amsterdammers deden dit allemaal eerder.

Hannah Arendt waarschuwde ons 70 jaar geleden: het echte gevaar is niet dat mensen leugens geloven, maar dat ze de waarheid volledig opgeven. Hannah Arendt was een in Duitsland geboren politiek filosoof die de opkomst van het nazisme overleefde, Europa ontvluchtte en de rest van haar leven probeerde te begrijpen hoe beschaafde samenlevingen afglijden naar totalitaire nachtmerries. In 1951 publiceerde ze The Origins of Totalitarianism, een werk dat vandaag de dag nog steeds huiveringwekkend relevant is.

Arendts centrale inzicht was dit: totalitaire systemen slagen niet door mensen te overtuigen van hun ideologie. Ze slagen door het denkvermogen van mensen helemaal te vernietigen. In haar beroemdste observatie uit dat boek schreef Arendt: “Het ideale subject van totalitair bestuur is niet de overtuigde nazi of de overtuigde communist, maar mensen voor wie het onderscheid tussen feit en fictie (en het onderscheid tussen waar en onwaar) niet meer bestaat.” Lees dat nog eens…..

Het zorgt ervoor dat mensen zo overweldigd raken door tegenstrijdige beweringen, zo bedolven onder leugens en tegenleugens, dat ze het simpelweg opgeven om te proberen te achterhalen wat echt is.

Het doel is niet geloof, maar verwarring. Het is uitputting. Het zorgt ervoor dat mensen zo overweldigd raken door tegenstrijdige beweringen, zo bedolven onder leugens en tegenleugens, dat ze het simpelweg opgeven om te proberen te achterhalen wat echt is. Wanneer je waarheid niet langer van leugens kunt onderscheiden, kun je ook niet langer goed van kwaad onderscheiden. En wanneer dat gebeurt, word je gemakkelijk te controleren – niet omdat je overtuigd bent, maar omdat je gestopt bent met proberen zelf na te denken.

Arendt begreep iets cruciaals: totalitair onderwijs draait niet om indoctrinatie – het gaat om het vernietigen van het vermogen om überhaupt overtuigingen te vormen. Als mensen niets in twijfel trekken, niets checken, niet hun eigen intelligentie, ervaring en de feiten vertrouwen, zullen ze zich nergens tegen verzetten. Ze zullen zich gevoelloos en passief laten meeslepen, terwijl de wereld om hen heen steeds donkerder wordt.
In haar latere essay Truth and Politics (1967) onderzocht Arendt hoe leugens functioneren in politieke systemen. Ze merkte op dat constant, alomtegenwoordig liegen niet alleen onwaarheden verspreidt – het ondermijnt het concept van waarheid zelf. Wanneer alles wordt betwist, wanneer elk feit als partijdig wordt afgedaan, wanneer de realiteit zelf een kwestie van mening wordt, verliest de waarheid haar macht volledig. En wanneer de waarheid geen macht meer heeft, geldt dat evenmin voor rechtvaardigheid, moraal of menselijke waardigheid.

Arendt zag dit in realtime gebeuren in het Duitsland van de jaren dertig. Ze zag hoe de nazi’s niet zomaar logen – ze creëerden een omgeving waarin liegen zo constant, zo overweldigend werd, dat gewone mensen zich niet meer druk maakten om de waarheid. Ze raakten gevoelloos. Cynisch. Onthecht. En in die gevoelloosheid werden wreedheden mogelijk. Ze schreef hierover niet om de schuld te geven, maar om te waarschuwen: dit kan overal gebeuren. Het kan iedereen overkomen. Het begint niet met geweld, maar met de langzame vernietiging van ons vermogen om realiteit van fictie te onderscheiden. Dus wat doen we?

Arendt geloofde dat het antwoord lag in wat zij ‘denken’ noemde. Niet alleen informatie absorberen, maar er actief mee omgaan. Vragen stellen. Reflecteren. Meerdere perspectieven hanteren. Weigeren om gemakkelijke antwoorden of simplistische verklaringen te accepteren. Ze schreef: “De meest radicale revolutionair zal de dag na de revolutie conservatief worden.” Betekenis: op het moment dat we stoppen met kritisch denken, op het moment dat we elk verhaal zonder vragen accepteren – zelfs een waar we het mee eens zijn – hebben we al verloren.

Totalitarisme kondigt zich niet aan met laarzen en tanks. Het begint stilletjes, in de geleidelijke erosie van ons vermogen om te weten wat echt is. Het gedijt in cynisme, uitputting en de overtuiging dat “alle politici liegen” of “je niemand kunt vertrouwen” of “wie weet nog wat echt waar is?”. Die berusting – die uitputting – is precies waar Arendt ons voor waarschuwde.

Hannah Arendt overleed in 1975, maar haar waarschuwing echoot door: bewaak je denkvermogen. Eis bewijs. Maak onderscheid tussen feiten en meningen. Laat de vloedgolf aan leugens je er niet van weerhouden de waarheid zelf op te geven. Want zodra je stopt met je druk te maken om de waarheid, heb je al alles verloren wat ertoe doet.

De strijd gaat niet alleen over het geloven van de juiste dingen. Het gaat erom dat je weigert te stoppen met denken…….

Het motto van Koningin Minima is: kom vanavond met verhalen hoe de oorlog is verdwenen, herhaal ze 100 keer, 100 keer zal ik wenen.

Het motto van de Rattenvanger van Amsterdam is: hou je aan de afspraken, geen enkel gedrag is zonder consequenties.
Vertrouwen ontstaat op ooghoogte, wanneer partijen in de spiegel kijken, hun spiegelneuronen aanzetten en de kunst van de erkenning oefenen.

De rede is één ding, maar elkaar verhalen vertellen, er mogen zijn, elkaar zien en aanvoelen is even belangrijk. Verhalen over waar we vandaan komen en waar we naartoe gaan, over wie we in aanleg zijn. We zijn verhalen vertellende zoogdieren en kunnen ons met elkaar verbinden op ooghoogte. We zijn allemaal verhalen vertellende zoogdieren en daarin zijn we gelijk. Amsterdamse slachtoffers en daders komen op ooghoogte terwijl de camera loopt, en dan gaan ‘we’ zien wie compassie en geweten heeft en wie niet; hoe gewoon en hoe gewond we zijn en wie voor wie moet zorgen. Mensen van vlees en bloed vallen niet samen met hun baan of BSN-nummer. Ambtenaren zijn ook van vlees en bloed; ambtenaren zijn ook slachtoffer van staatsterreur, ook zij hebben een verhaal en een stem als burgers in dit land. Zoals gezegd: 1/3 van de slachtoffers is ambtenaar. Doe de doofpot open. Doofpotten bieden slechts uitstel van executie, want het pak boter op de kop wordt alleen maar groter.

Pieter Omtzigt: Stilzwijgen over datakluis Belastingdiesnt is niets minderdan sabotage van de rechtstaat.
17 april 2026

Onlangs bleek dat de Belastingdienst een datakluis met 64 miljoen bestanden heeft ontdekt. Die zijn niet onderzocht in het Toeslagenschandaal. Er zijn talloze momenten geweest waarop mensen met kennis van de datakluis zwegen. Omdat ze moesten, of omdat ze niet durfden te spreken. En beide zijn doodeng, stellen Pieter Omtzigt en Renske Leijten in De Volkskrant.