Vrije ruimte voor tegencultuur, innovatie, solidariteit en radicale verbeelding

Amsterdam staat onder druk. Terwijl de stad steeds verder wordt onderworpen aan commerciële belangen, verdwijnt de ruimte voor experiment, solidariteit en verbinding. De stad wordt steeds meer een speelveld voor investeerders, terwijl de ruimte voor burgers om zelf vorm te geven aan hun leefomgeving krimpt als sneeuw voor de zon.
Maar er is hoop. Overal in de stad groeit verzet tegen deze ontwikkeling. Mensen organiseren zich, zoeken naar alternatieven en eisen ruimte op voor tegencultuur, innovatie en collectieve kracht. Dit artikel is een oproep om die ruimte te verdedigen, uit te breiden en te vullen met nieuwe verhalen, nieuwe initiatieven en nieuwe manieren van samenleven. Want als we één ding zeker weten, is het dit: verandering begint waar mensen samenkomen.

Verdeel en heers
Terwijl politici elkaar uitsluiten, defensiebudgetten opvoeren en machtsallianties smeden, vullen grote multinationals en techreuzen ongegeneerd hun zakken. Burgers worden verdeeld in kampen: je bent links of rechts, hoogopgeleid of laagopgeleid, Nederlander of buitenlander, enzovoort. We worden tegen elkaar opgezet en uitgespeeld door leugenachtige politici, algoritmes en media die zich richten op sensatie en angst. Degenen die profiteren van de chaos, zijn de rijken. De rechtse elite, onder aanvoering van figuren als Trump en Musk, vergroot hun fortuin terwijl ze zich op privé-eilanden overgeven aan excessen. Deze elite doet er alles aan om elk stukje verzorgingsstaat, elk sociaal stelsel en elke basisbehoefte te privatiseren.
Niet alleen in Amerika, maar ook op Nederlandse bodem worden voorzieningen voor energie, wonen, zorg, educatie, openbaar vervoer en communicatie stelselmatig verkocht aan de hoogste bieder.

We worden tegen elkaar opgezet en uitgespeeld door leugenachtige politici, algoritmes en media die zich richten op sensatie en angst

Kom samen en heers
Om tegengewicht te bieden aan het roekeloze, rechtse kapitaal en zondebokpolitici is vrije ruimte nodig: ruimte om samen te komen, te informeren en te organiseren. Er is fysieke ruimte nodig om nieuwe collectieven te starten, voor tegencultuur en het ontstaan van nieuwe collectieve krachten. Tegenstellingen kunnen alleen worden opgeheven als mensen samenkomen. Onenigheid kan alleen worden opgelost als er ruimte is om te spreken en te luisteren.

We hebben veilige ruimtes nodig die niet onder invloed staan van grote merken, bedrijven of de staat. Geen gereguleerde broedplaatsen waar kunstenaars individueel aan hun carrière werken, maar vrijplaatsen waar verantwoordelijkheid, eigendom en dagelijks bestuur worden gedeeld. Waar democratie wordt bedreven en ruimte is voor controverse, discussie, risico en experiment.

Vrijplaatsen zijn niet perfect. Niks of niemand is perfect. Het leven schuurt en is weerbarstig, maar als mensen vanuit dezelfde goede intentie handelen en elkaar eerlijk en met respect behandelen, kunnen ze dingen veranderen. Met één vrijplaats verander je de wereld niet; er moeten overal plekken zijn waar mensen samen kunnen komen. Niet alleen voor kunst en cultuur, maar juist ook voor buurtfuncties, solidariteitsprojecten, publieke discussies, ronde tafels en andere sociaal-maatschappelijke initiatieven. Plekken waar persoonlijk contact centraal staat, waar mensen terechtkunnen met vragen, waar dialoog en radicale verbeelding ontstaan. Daar waar mensen vrijwillig samenkomen, zullen nieuwe dingen ontstaan.

Digitaal riool
Online platforms spelen een grote rol in het creëren van tegenstellingen en bubbels voor de bevestiging van de eigen mening. Naast onze strijd voor fysieke vrije ruimte mogen we het online domein niet vergeten. We moeten ons bevrijden van de grote techreuzen die alle data en macht in handen hebben. Zij zijn enkel geïnteresseerd in het optimaliseren van hun verdienmodellen. Het zijn hun algoritmes en kapitaal die rechtse politici in het zadel helpen en burgers steeds verder het moeras van ijdelheid en individualiteit intrekken.

Natuurlijk is internet fantastisch en biedt het ons onbegrensde mogelijkheden, maar we moeten kritisch blijven. Naast al dat moois zijn internetondernemers ook verantwoordelijk voor groeiende onzekerheid, depressies, schulden, hebzucht, polarisatie en veel andere ellende.

Meer fysieke en betaalbare vrije ruimte in de samenleving, waar mensen samen kunnen komen voor gesprek, muziek, film, eten, drinken, theater, workshops, sport en spel, is essentieel. Echt contact is veel mooier dan online gechat en getwitter. Kom – als je ergens commentaar op hebt – naar een discussieavond of bar en ga in gesprek, in plaats van bedreigingen of haatdragende berichten op social media te plaatsen. Het echte leven is veel genuanceerder dan het digitale riool waar iedereen te veel tijd aan verspilt. Echte mensen zijn veel leuker en interessanter dan wat ons online wordt voorgeschoteld. In gesprek, met een biertje erbij, kom je nader tot elkaar en leer je elkaar begrijpen.

Gemeente
Hoewel ik vind dat de overheid en gemeenten zouden moeten investeren in vrije ruimte, ben ik sceptisch. Ik vrees dat we van ons rechtse, neoliberale minderheidskabinet weinig hoeven te verwachten. Het CDA en D66 hebben zich laten inpakken door de VVD en hun idealen aan de kant geschoven voor de welbekende afbraakpolitiek, die vooral rijke ondernemers en bange burgers bedient.

Wellicht kunnen we het in Amsterdam op gemeentelijk niveau anders doen: meer gericht op een eerlijke, gezonde, betaalbare gemeenschap. Meer gericht op de commons, collectief eigendom en burgerinitiatieven. Het begin is al gemaakt, bijvoorbeeld met de ontwikkeling en ondersteuning van wooncoöperaties. Voor de realisatie en bescherming van vrije ruimte is in 2019 de ‘Expeditie vrije ruimte’ opgericht. Dit sympathieke initiatief heeft geleid tot succesjes voor Het Groene Veld, De Fik en de verlenging van het contract van Ruigoord. Door gebrek aan fte, budget en draagvlak hebben ze verder weinig potten kunnen breken. De gemeente blijft meestal hangen in het formuleren van ambities en beleid, om er vervolgens achter te komen dat de realiteit weerbarstig is.

Natuurlijk is er gebrek aan ruimte als je de stad volpropt met pannenkoekenrestaurants, hotels en kantoren voor grote internationale bedrijven

Natuurlijk is er gebrek aan ruimte als je de stad volpropt met pannenkoekenrestaurants, hotels en kantoren voor grote internationale bedrijven. Natuurlijk verlies je de controle over de stad als je vastgoed en grond verkoopt aan de hoogste bieder. Wat er ontbreekt, is een langetermijnvisie gericht op een gezonde, eerlijke en plezierige samenleving voor iedereen. De stad is een bedrijf geworden, bestuurd door managers en marketeers in dienst van grote bedrijven en hun aandeelhouders. Een systeem gericht op de korte termijn, op snel scoren en zo veel mogelijk verdienen. Wat we nodig hebben, zijn bestuurders die dit kunnen en willen doorbreken. Bestuurders met de moed om beslissingen te nemen voor de samenleving als organisch geheel.

Ma.ak (Maatschappelijk akkoord)
In 2018 is Ma.ak020 ontstaan vanuit de overtuiging dat maatschappelijk initiatief, goede samenwerking en actief burgerschap essentieel zijn voor een eerlijke, toekomstbestendige en goed functionerende stad. Ma.ak bestaat uit actieve bewoners, stadmakers, creatieven, maatschappelijke initiatiefnemers, ambtenaren, politici, ondernemers, onderzoekers en mensen uit allerlei organisaties die de stad samen beter en eerlijker willen maken. Gecoördineerd door het kernteam van Ma.ak020.

Onder Ma.ak valt onder andere de projectgroep Ma.akbank Stek, die zich buigt over de vraag hoe er optimaal samengewerkt kan worden aan betaalbare plekken voor maatschappelijke en culturele initiatieven die waarde leveren aan de stad en de Amsterdammers. Ik heb intussen zelf al twee keer een bijeenkomst van Ma.akbank Stek bijgewoond, nieuwsgierig naar wat daar gebeurt en besproken wordt, en om onze kennis en ideeën over collectief eigendom te delen. Natuurlijk word ik enthousiast van maatschappelijke initiatieven als deze, maar ook hier ben ik sceptisch.

Er zijn te veel meningen en ideeën die gekoppeld zijn aan andere belangen dan waar het eigenlijk over zou moeten gaan. Borging voor de lange termijn koppelen aan collectief eigendom is voor sommige aanwezigen totaal onbekend en onwenselijk. Er wordt vooral nog gedacht vanuit controle en het financiële plaatje, vanuit de systeemwereld die we juist willen veranderen.

Het ziet ernaar uit dat de ‘Expeditie vrije ruimte’ langzaam zal opgaan in het Ma.akbank Stek-project. Een van de voornaamste redenen hiervoor is dat de ‘Expeditie vrije ruimte’ moeite heeft met de associatie die vrije ruimte heeft met de kraakscene. Er lijkt nog steeds aversie te bestaan tegen krakers, ondanks het feit dat zeer gewaardeerde (sub)culturele plekken als de OCCII, OT301, Ruigoord, Plantage Dok en zelfs Paradiso en Melkweg zijn ontstaan in de kraakscene. In plaats van vrije ruimte heeft men het liever over maatschappelijk vastgoed, zodat meer mensen zich aangesproken voelen en de vastgoedwereld niet wordt afgeschrikt.

Begin 2026 is in Ru Paré het tweede maatschappelijke akkoord (Ma.ak/2) gepresenteerd. Dit nieuwe akkoord heeft tot doel Amsterdammers zo goed mogelijk te laten bijdragen aan de stad, op weg naar een blijvend eerlijker, inclusiever, gezonder, innovatiever, toekomstbestendiger en initiatiefrijker Amsterdam.

Ronde tafel
Het is goed dat projecten als ‘Expeditie vrije ruimte’ en Ma.ak020 bestaan, maar echt democratisch, inclusief en effectief zijn ze nog niet. Het zou goed zijn als deze bijeenkomsten openbaar zouden zijn, zodat iedereen ze kan bijwonen, en opgenomen (audio/video) zodat iedereen ze terug kan kijken. In Berlijn bestaat een mooi voorbeeld: StadtNeudenken, een ronde tafel die sinds 2012 een aantal keer per jaar wordt georganiseerd in het stadhuis. Daar wordt openlijk gesproken met alle geïnteresseerden en betrokkenen over gemeentelijk vastgoed en de ontwikkeling van de stad.

Zo’n ronde tafel hebben we ook in Amsterdam nodig om over maatschappelijk vastgoed en vrije ruimte te praten. Een centrale plek waar alle initiatieven samenkomen en samen beslissingen worden genomen. Echte participatie en zeggenschap voor burgers, in plaats van buurtbijeenkomsten waarvan de rapporten en uitkomsten in de prullenbak verdwijnen.

Vrij Beton
Amsterdam Alternative is een paar jaar geleden begonnen met het ontwikkelen van een eigen collectief eigendomsproject: Vrij Beton. Een ambitieus vastgoedproject waarmee we nieuwe vrije ruimte willen creëren, geborgen in een collectieve eigendomsconstructie, zodat er niet mee gespeculeerd kan worden en het niet verkocht kan worden.

In gesprekken over Vrij Beton merkten we dat veel mensen weinig weten over collectief eigendom. Omdat er al zoveel mooie (en toch onbekende) voorbeelden zijn, hebben we een uitgebreide webdocu over collectief eigendom gemaakt: www.collectiefeigendom.nl. Dit gratis toegankelijke online project functioneert als inspiratiedocument, archief en handleiding in één. De webdocu bevat meer dan zeventig pagina’s met inspirerende verhalen (in tekst en video) over organisaties en mensen die werken met een collectieve eigendomsconstructie. Dat varieert van vrijplaatsen tot wooncoöperaties, landbouwprojecten, boekwinkels, energiecoöperaties en meer. De webdocu is sinds 2024 online en momenteel leggen we de laatste hand aan de ondertiteling van de video’s (meer dan vijftig uur).

In 2026 gaat de focus terug naar Vrij Beton. Niet alleen naar de realisatie van een eerste pand, maar vooral ook naar het creëren van een schaalbaar model, zodat er in de toekomst meer gerealiseerd kan worden. Onze focus ligt op vrijplaatsen, omdat dat is waar Amsterdam Alternative vandaan komt. We zijn vooral geïnteresseerd in plekken waar functiedynamieken kunnen ontstaan, waar publieke functies (debat, muziek, eten, film, theater) gecombineerd worden met werken en/of wonen. Niet-commerciële plekken waar plezier wordt gecombineerd met discussie, toegankelijkheid en betaalbaarheid.

Vrijplaatsen van en voor de toekomst
Amsterdam Alternative wil in de komende jaren een eerste nieuwe vrijplaats realiseren, die voortbouwt op de ervaring en kennis van plekken als OT301, Plantage Dok en Het Groene Veld. Een grote vrijplaats waar plek is voor de eerste coöperatieve nachtclub van Amsterdam, voor film, theater, dans, kunst, discussie, educatie, eten, drinken en andere vormen van kunst, gesprek en ontmoeting. Naast een veelheid aan publieke activiteiten (om connectie te maken met de buurt en stad) willen we ruimte voor ateliers, kantoortjes en geluidstudio’s. En als het mogelijk is, is de combinatie met wonen ook gewenst.

In onze nieuwe vrijplaats willen we plek bieden aan al onze lopende AA-projecten, maar ook aan nieuwe projecten zoals Fragmenta (video) en het coöperatieve, postkapitalistische platenlabel dat we aan het oprichten zijn. Er zal uiteraard ook veel ruimte zijn voor andere mensen en organisaties uit de buurt en stad: mensen die, net als wij, vanuit passie, kunst, cultuur, hoop en maatschappelijke betrokkenheid willen werken aan de opbouw van de stad als collectief concept. Een stad met net zoveel vrijplaatsen als koffietentjes, waar mensen (betaalbaar) terechtkunnen voor verbinding, ontmoeting, cultuur, gesprek en het bedenken en uitwerken van nieuwe ideeën.

Een stad met net zoveel vrijplaatsen als koffietentjes, waar mensen (betaalbaar) terechtkunnen voor verbinding, ontmoeting, cultuur, gesprek en het bedenken en uitwerken van nieuwe ideeën

Sluit je aan
De route naar onze nieuwe vrijplaats ligt nog helemaal open. De kans dat we binnen een jaar of twee genoeg geld hebben gespaard om een pand op de vrije markt te kopen, is klein. Het is realistischer om op zoek te gaan naar multimiljonairs met het hart op de juiste plek of een samenwerking met de gemeente. Meerdere routes zijn mogelijk en uiteraard is de route van huur naar koop ook een optie.

Om dit plan te realiseren hebben we meer mensen nodig: een gedreven team met verschillende achtergronden en expertises, dat zich wil inzetten voor een sociale, vrije, eerlijke, progressieve, lieve en inspirerende stad.

Dit is een oproep aan iedereen die zich aangesproken voelt, en aan iedereen die voor een riant salaris zijn of haar talenten verspilt aan bedrijven die zich ten koste van alles en iedereen blijven verrijken.
Sluit je aan bij Amsterdam Alternative!


Interesse? Mail naar: vrijbeton(at)amsterdamalternative.nl