Het Groene Veld
Een stad met ballen heeft tenminste één vrijplaats nodig

De meesten zullen het wel kennen, Het Groene Veld in Amsterdam-Noord, een bijzonder gebied dat zich ontwikkelde van een voormalig rioolwaterzuiveringsterrein tot een groene vrije culturele en sociale zone waar natuur, cultuur en gemeenschap samenkomen. Ooit was dit terrein ontoegankelijk en verlaten, en niemand kon voorzien dat het later zou uitgroeien tot een oase waar jaarlijks tienduizenden bezoekers samenkomen voor sociale en culturele activiteiten. Deze ontwikkeling is het resultaat van de inzet van onze gemeenschap die er sinds 2019 verblijft en die, ondanks onzekerheid over hun toekomst, het gebied heeft getransformeerd in een plek van betekenis.

Hoe is het ontstaan?
De oorsprong van onze gemeenschap ligt in de ontruiming van het ADM-terrein in het Westelijk Havengebied, waar wij als bewoners na tweeentwintig jaar moesten vertrekken. De gemeente plaatste ons op de zogenoemde Slibvelden in Noord, naast een keurige nieuwbouwwijk. Aanvankelijk waren er zorgen en vooroordelen, maar door ontmoetingen en samenwerking – onder meer bij het ontstaan van het herdenkingspad voor buurtgenoot Pepijn – ontstonden er verbindingen tussen de verschillende bewonersgroepen. Deze mix van oude en nieuwe bewoners zorgde voor een positieve dynamiek en legde de basis voor de ontwikkeling van Het Groene Veld.

Het Groene Veld: einddatum in zicht!
Vandaag de dag wordt het terrein beheerd door Vereniging de Verademing, waarin zo’n 130 mensen – zowel bewoners als huurders – gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor onderhoud, ontwikkeling en programmering. Dit gebeurt vrijwillig, met uiteenlopende bijdragen in tijd en inzet. Het resultaat is een levendige plek die fungeert als kiemplaats voor kunst, cultuur en maatschappelijk engagement. De gemeenschap werkt nauw samen met buurtgenoten, die zowel profiteren van de faciliteiten als actief bijdragen, bijvoorbeeld tijdens festivals. De continuïteit van het project blijft echter kwetsbaar, omdat de huidige contract termijn afloopt op 1 oktober 2027, wat de langetermijnontwikkeling ernstig bemoeilijkt.

Het Groene veld in de verdrukking
Het behoud van Het Groene Veld staat centraal in de aanstaande strijd van onze gemeenschap. Amsterdam wordt steeds dichter bebouwd en groen en vrije ruimte moet bijna altijd wijken voor woningbouw en voorzieningen. In 2024 besloot het college van B&W Het Groene Veld in Amsterdam-Noord in te vullen als ‘een semipubliek toegankelijke en groen-recreatieve plek, met ruimte voor een hulpwarmtecentrale, een rugbyveld, een multifunctioneel buitensportveld en een Experimentele Woonwerkgemeenschap (EWW)’. 

Het gebied is te klein om alle ambities van de gemeente te realiseren.

Te grote ambities, te weinig ruimte
Met dat laatste zijn we natuurlijk blij, eindelijk erkenning van ‘vrije ruimte’ en een mogelijkheid om Het Groene Veld als vrije ruimte permanent te maken. Maar, het gebied is te klein om alle ambities van de gemeente te realiseren. Het gedwongen doorzetten daarvan kan uitmonden in een compromis-situatie waarin voor zowel Rugby als EWW het hoogst haalbare alsnog onvoldoende blijkt. Daarmee dreigt dat beide, zowel in functionaliteit als in ontwikkeling, niet tot hun recht komen en ongelukkig de toekomst tegemoet gaan. Iets wat we met zijn allen niet moeten willen en elkaar ook niet moeten gunnen.

Daarbij hebben wij eind 2024 al een derde deel van het terrein ingeleverd voor de bouw van Vattenfall’s Hulpwarmtecentrale en moesten maar liefst 15 huishoudens verplaatst worden. Bij nog meer indammen is een Experimentele WoonWerkgemeenschap, zoals door de gemeente bedoeld en vastgesteld is, niet meer levensvatbaar. De gesprekken hierover beginnen vanaf september dit jaar. 

Vrijplaatsen
Vrijplaatsen hebben een lange traditie in Amsterdam. Ze vormden ooit het kloppend hart van een internationale cultuur van experiment en vrijheid. Vandaag zijn ze schaars: gentrificatie, commercialisering en strikte regelgeving hebben veel alternatieve plekken doen verdwijnen. Wat overblijft, wordt vaak slechts tijdelijk gedoogd. Juist daarom is Het Groene Veld van groot belang. Vrijplaatsen bieden ruimte voor vernieuwing, solidariteit en collectiviteit – waarden die moeilijk te realiseren zijn binnen de logica van de markt. Waar overheden en marktpartijen meestal economische opbrengsten centraal stellen, richten vrijplaatsen zich op maatschappelijke en culturele waarden die niet direct in euro’s zijn uit te drukken. Ze creëren échte publieke ruimtes, gedragen door betrokken bewoners die verantwoordelijkheid nemen voor zowel de plek als de samenleving.

Het Groene Veld als Vrijplaats
Het Groene Veld belichaamt deze waarden. Het terrein is open en toegankelijk, laagdrempelig en betaalbaar. Het biedt onderdak aan idealisten, kunstenaars, vrijdenkers en activisten, en vormt een ferme bron voor alternatieve cultuur en duurzame leefwijzen. Het is ook een belangrijke ontmoetingsplek waar buurtbewoners, stadgenoten en bezoekers uit binnen- en buitenland samenkomen. Het niet-gereguleerde, enigszins rommelige karakter geeft lucht in een steeds strakker geplande stad en laat ruimte voor het onverwachte en onstuurbare. Bovendien draagt Het Groene Veld bij aan de ambitie van Amsterdam om in 2050 volledig circulair te zijn: er wordt gewerkt met gerecyclede materialen, voedselverspilling wordt tegengegaan via volkskeukens en weggeefwinkels, en er is veel aandacht voor ecologisch verantwoord beheer.

Waarde van Het Groene Veld
De waarde van Het Groene Veld is niet alleen sociaal en cultureel, maar ook ecologisch groot. Onderzoek heeft aangetoond dat het gebied samen met de Slibvelden fungeert als een ecologische toegangspoort die Waterland met de stad verbindt. Er zijn honderden plant- en diersoorten waargenomen, aanzienlijk meer dan in omliggende gebieden. Het terrein is daardoor een belangrijke schakel in de biodiversiteit van Amsterdam. Toch wordt deze waarde bedreigd door bouwprojecten, zoals de aanleg van de hulpwarmtecentrale, die al tot grootschalige ontbossing en verlies van leefgebieden heeft geleid. Verdere ingrepen zouden de ecologische functie ernstig kunnen aantasten. Voor de gemeenschap is dit een extra reden om het terrein als natuur- en cultuurgebied te behouden.

Culturele waarde
Naast ecologie en duurzaamheid speelt ook de culturele betekenis van Het Groene Veld een belangrijke rol. Jaarlijks worden er ruim 400 activiteiten georganiseerd: concerten, festivals, theatervoorstellingen, workshops, buurtactiviteiten, maar ook intieme bijeenkomsten zoals zang- en meditatiekringen. Lokale scholen en organisaties maken gebruik van het terrein, en kunstenaars krijgen er de ruimte om zich te ontwikkelen. In 2024 waren er 40.000 bezoekers. Op die manier draagt Het Groene Veld bij aan de creatieve voedingsbodem van de stad. Het is een plek waar experiment en vernieuwing ontstaan, buiten de commerciële druk die elders vaak domineert. Daarmee voedt de vrijplaats indirect ook de bredere creatieve sector.

Maatschappelijke waarde
Via de Social Handprint-methode hebben we  berekend dat de vrijwilligersuren, activiteiten en bezoekersaantallen in 2024 raken aan 16 van de 17 Sustainable Development Goals met een impactwaarde van 1,9 miljoen euro, ruim 6 keer de omzet van de vereniging. 
Toch is niet alles meetbaar: immateriële waarden zoals vrijheid, saamhorigheid, inspiratie en mentale gezondheid laten zich moeilijk in cijfers vatten, maar zijn minstens zo belangrijk. Vrijplaatsen als Het Groene Veld dragen bij aan een leefbare en gezonde stad door ruimte te bieden voor ontspanning, ontmoeting en collectieve initiatieven. Ze versterken sociale netwerken, stimuleren solidariteit en geven bewoners het gevoel deel uit te maken van een groter geheel.

Het Groene Veld laat zien hoe een verlaten terrein kan transformeren in een levendige gemeenschap die waarde toevoegt op tal van terreinen

Telkens opnieuw bewijzen
Het Groene Veld laat zien hoe een verlaten terrein kan transformeren in een levendige gemeenschap die waarde toevoegt aan de stad op tal van terreinen: sociaal, cultureel, ecologisch en economisch – zij het op een alternatieve manier. Onze gemeenschap heeft bewezen veerkrachtig te zijn, door samen te werken met buurtbewoners, door duurzame praktijken te ontwikkelen en door een breed cultureel programma te bieden. Maar het voortbestaan blijft onzeker zolang de plek en wij telkens opnieuw moeten vechten tegen andere stedelijke ruimteclaims. Dat maakt onze oproep des te urgenter: koester dit soort plekken, erken hun onschatbare waarde, en maak een beleidskeuze die het behoud van vrije ruimte in de stad garandeert.

Don’t kill your darlings, treasure them
Amsterdam staat op een kruispunt. Als de stad uitsluitend kiest voor economische rendementen en marktlogica, dreigt ze haar identiteit als vrijplaats van experiment en creativiteit te verliezen. Vrije Ruimtes zoals Het Groene Veld zijn geen luxe, maar een noodzaak voor een vitale, inclusieve en duurzame stad. Ze bieden ademruimte in een versteende omgeving, versterken de biodiversiteit, en geven kunstenaars en gemeenschappen de mogelijkheid om te wortelen. Hun waarde is veelzijdig en overstijgt het meetbare: ze vertegenwoordigen de ziel van een stad die ooit wereldwijd bekend stond om haar vrijheid en openheid. Don’t kill your darlings, treasure them.


www.hetgroeneveld.amsterdam