Expeditie Vrije Ruimte interview

In deze special over Vrije Ruimte mag een update over het gemeentelijke beleid genaamd Expeditie Vrije Ruimte natuurlijk niet ontbreken. Het beleid bestaat een jaar of vijf en heeft inmiddels een paar vruchten afgeworpen. We zijn natuurlijk benieuwd naar de ontwikkelingen van een bekende projecten zoals Het Groene Veld en De Fik maar vooral ook of er nieuwe projecten in het verschiet liggen.
We spreken met Caroline Combé van team Expeditie Vrije Ruimte over de ambities en de weerbarstigheid van de praktijk.

Kun je iets over jezelf en je rol bij de Expeditie Vrije Ruimte vertellen?
Ik ben Caroline Combé, geboren, maar niet getogen in Amsterdam, maar wel voor mijn studie Sociale Geografie weer hierheen gekomen en nooit meer weggegaan. Ik ben het grootste deel van mijn werkend leven actief voor de gemeente Amsterdam in de Ruimtelijke Ordening in allerlei rollen, voor kleine en grote projecten. Van Structuurplannen en Omgevingsvisie tot een bouwproject in Zuidoost. Ik heb de manier waarop wij ons werk doen altijd heel belangrijk gevonden: betrokken en samen met bewoners, ondernemers en initiatiefnemers in de stad, om gebruik te maken van elkaars kennis en kunde. Ik ben altijd nieuwsgierig naar hoe mensen hun leven inrichten en wat ze daarbij nodig hebben. Van tijd tot tijd maak ik lange wandeltochten – het liefst pelgrimstochten. Wandelen betekent voor mij vertragen en daarmee alle tijd om mensen te ontmoeten en open te staan voor het onverwachte. Sinds half september werk ik samen met het team van de Expeditie Vrije Ruimte als procesmanager – ik vervang tijdelijk Joekenel van der Pijl, die voor een half jaar in Parijs werkt.

Kun je uitleggen wat de Expeditie Vrije Ruimte is en waarom dit beleid is ontstaan?
De Expeditie is in 2019 opgezet om uit te zoeken op welke manieren de gemeente zich in kan zetten om bestaande Vrije Ruimte te beschermen en nieuwe plekken beschikbaar te stellen. De Expeditie is opgezet omdat het college van Burgemeester en Wethouders Vrije Ruimte ziet als een cruciaal onderdeel van de stedelijke leefomgeving – omdat Vrije Ruimte de stad op allerlei manieren vitaler, kleurrijker en socialer maakt. Juist in een verdichtende en zorgvuldig geplande stad als Amsterdam, biedt het niet-gereguleerde en ‘rommelige’ karakter van Vrije Ruimte aan velen adem- en leefruimte. En die ruimte staat onder druk. Daarom zijn destijds 4 actielijnen benoemd:
1. We beschermen en begeleiden bestaande en bedreigde Vrije Ruimte-initiatieven.
2. We stellen nieuwe Vrije Ruimte beschikbaar voor initiatieven.
3. We realiseren een grote, permanente, experimentele woonwerkgemeenschap.
4. We experimenteren met het principe van Vrije Ruimte in reguliere plan- en visievorming en gebiedsontwikkeling.

Hoeveel mensen werken er bij het team Expeditie Vrije Ruimte? 
Binnen de gemeente Amsterdam, Ruimte & Duurzaamheid, werken we met een klein team voor in totaal 2 fulltime banen aan de Expeditie Vrije Ruimte.

Hoe wordt Vrije Ruimte door jullie gedefinieerd?
Vrije Ruimte plekken hebben gemeenschappelijk dat ze van onderop zijn ontstaan, collectief vormgegeven, en open en toegankelijk zijn voor alle Amsterdammers. Vrije Ruimte is maatschappelijk betrokken en niet-commercieel. Vrije Ruimte is (semi-)publiek en multifunctioneel (d.w.z. het omvat meerdere domeinen, zoals bijv. groen, circulair, klimaatneutraal en sociaal). Het heeft vaak een belangrijke culturele component. Stedelijke Vrije Ruimte is geen luxe, maar een noodzaak voor gezonde en duurzame steden. Het biedt mogelijkheden voor recreatie, socialisatie en mentale gezondheid, terwijl het ook de impact van verstedelijking vermindert. Kortom, stedelijke Vrije Ruimte is essentieel voor het creëren van leefbare en bloeiende gemeenschappen.

Stedelijke Vrije Ruimte is essentieel voor het creëren van leefbare en bloeiende gemeenschappen

De Expeditie bestaat sinds juli 2019, dus dik 5 jaar nu. Kun je iets vertellen over wat er in die 5 jaar is gebeurd?
In die 5 jaar is er veel gebeurd door een klein team van mensen en met veel hulp van o.a. de initiatieven uit de stad, de Hogeschool van Amsterdam en Space of Urgency. We hebben veel initiatieven leren kennen en proberen een goede samenwerking op te blijven zetten met ze. Er is ook een definitie ontwikkeld van Vrije Ruimte. Die was er niet, maar is wel hard nodig om onze doelen te bereiken. Verder hebben we in samenwerking met de stadsloods en gemeentelijk Vastgoed we een aantal locaties voor Vrije Ruimte geclaimd in de Tuinen van West en in Zuidoost. We hebben De Fik ondersteund in hun zoektocht naar een fysieke plek, waarbij moet worden gezegd dat zij zelf heel hard hebben moeten werken om alle benodigde vergunningen voor elkaar te krijgen. Gelukkig is dat ook gelukt, op de achtergrond hebben wij hier en daar wat ondersteuning kunnen bieden.

We hebben veel tijd en energie gestoken in het creëren van ruimte voor de vestiging van een experimentele woon-werkgemeenschap op Het Groene Veld in samenwerking met Stadsdeel Noord. En we hebben meegewerkt aan de besluitvorming rond de toekomst van Ruigoord, en het vervolgproces vormgegeven. We hebben ook gewerkt aan het aantonen van de waarde van Vrije Ruimte initiatieven voor de circulaire economie en het donut-model, en een duurzame samenwerking opgezet met het team binnen de gemeente dat actief bezig is met de circulaire economie in de stad.

Zover ik weet zijn Het Groene Veld en De Fik de enige twee projecten die echt gerealiseerd zijn. Er is verder sprake geweest van de Radartoren in het Amsterdamse bos, het laatste huis in de Bretten, wat panden aan de Osdorperweg, Lutkemeerweg en een pand aan de Lauriergracht. Kun je daar iets over vertellen? 
We zijn blij dat Het Groene Veld en de Fik gerealiseerd zijn. Met de drie panden in de Tuinen van West zijn we bezig. De werkelijkheid is echter weerbarstig. Voor alle drie de panden moeten we de bestemming veranderen en dat kost tijd. De Radartoren was een mooie kans, maar helaas is al het koper eruit gestolen. Daardoor is de toren niet meer bruikbaar.
Het Laatste Huis in de Bretten is al lange tijd bewoond. We zoeken dus naar een heel goed passend initiatief voordat we gaan wisselen van gebruik. Bij het pand aan de Lauriergracht is gebleken dat er funderingsherstel nodig is. Dat is een zaak van lange adem.
Zoals je ziet zijn er allerlei oorzaken van praktische, financiële of juridische aard die ervoor zorgen dat we plekken niet eenvoudig in gebruik kunnen nemen voor Vrije Ruimte initiatieven.

Hoe kan het dat er maar zo weinig plekken gevonden worden die gebruikt kunnen worden voor het realiseren van nieuwe vrije ruimte? Ik las in eerder door jullie gepubliceerde stukken: ‘Het college van burgemeester en wethouders ziet Vrije Ruimte als een cruciaal onderdeel van de stedelijke leefomgeving…’
Je zou denken dat als iets een cruciaal onderdeel is dat er meer draagkracht, budget en mankracht is om dat te realiseren. Maar dat lijkt er toch niet te zijn. Of zie ik dat verkeerd? 
Zoals je hierboven hebt kunnen lezen is de praktijk weerbarstig. Wetten, regels, bestemmingen, benodigde investeringen hebben invloed op de beschikbaarheid van plekken en panden voor Vrije Ruimte. Ook speelt mee dat Vrije Ruimte, als een soort maatschappelijk voorziening, niet in de standaard werkwijze van de gemeente past. Het is steeds zoeken, en passen en meten om plekken te realiseren. En in de gebiedsontwikkeling liggen er allerlei functies en wensen op tafel die niet allemaal in de beperkte ruimte en exploitatie kunnen worden gehonoreerd. Dat betekent dat er door het bestuur keuzes moeten worden gemaakt. De prioriteit die aan Vrije Ruimte wordt gegeven is uiteindelijk een politieke keuze.

In 2022 en in 2024 hebben jullie samen met Space of Urgency (uit Berlijn) het zeer uitgebreide ‘Envisioning Free Space’ symposium georganiseerd. Heel veel talks, meetings en presentaties met buitenlandse gasten, sprekers en genodigden van andere afdelingen van de Gemeente. Wat kun je achteraf zeggen over die bijeenkomsten. Heeft dat het gewenste opgeleverd?
Tijdens de Envisioning Free Space conferentie is er veel gedaan. Onder andere aan het versterken en delen van lokale kennis en het leggen van verbindingen tussen verschillende initiatieven, daar was Amsterdam Alternative ook bij betrokken. De kennis en resultaten gebruiken wij weer om Vrije Ruimte verder te brengen. Maar dat is niet makkelijk, zoals ik hierboven al beschreef.

Amsterdam Alternative organiseert op zaterdag 29 maart een event rondom de docuserie Capital B. Eerst een screening daarna een talk over hoe ze in Berlijn een ronde tafel hebben opgericht met kunstenaars, creatieven en activisten uit de stad om het samen te hebben over gemeentelijk vastgoed en de bestemming daarvan. Lijkt mij een mooi voorbeeld voor Amsterdam, wat denk jij?
Dat lijkt me heel interessant, we kijken uit naar een uitnodiging. De ronde tafel ken ik inderdaad en past ook goed in de adviezen van Space of Urgency. We zijn benieuwd naar de uitwerking ervan. We zijn bezig met nadenken over het vervolg van de Expeditie Vrije Ruimte: hoe kunnen we die borgen en hoe kunnen we meer bereiken? Alle denkkracht daarbij is welkom. 

Wat is er volgens jou nodig om de Expeditie succesvoller te maken?
We hebben als stad vele ambities. We zien dat Vrije Ruimte echt wel belangrijk wordt gevonden. Maar er staat veel druk op de stad door de verdichtingsopgaven samenhangend met de behoefte aan meer woningen. Daarmee staan rafelranden onder druk. En niet alle ambities gaan samen. Al proberen we daar zoveel mogelijk wel iets aan te doen.
Ruimte voor Vrije Ruimte vraagt politieke prioritering met de benodigde inzet, middelen en prioriteit.

Er is weinig communicatie naar de buitenwereld vanuit de Expeditie Vrije Ruimte. Is het een bewuste keuze van jullie om nauwelijks iets te delen of promoten? En is het geen gemiste kans om het draagvlak te vergroten?
Dat klopt en dat zouden we graag doen. We delen graag wat er speelt, maar moeten het doen met beperkte menskracht en een drukke agenda. Zoals ik hierboven beschrijf, is de werkelijkheid weerbarstig, we steken veel tijd in onze pogingen om plekken voor Vrije Ruimte te realiseren. Binnen onze eigen gemeente zijn we zeker wel bezig met bekend maken van Vrije Ruimte als onderdeel van ons werk. Daarbuiten hebben we weinig tijd voor communicatie gehad. Maar we gaan dat zeker oppakken dit voorjaar.

Hoe gaat het met De Fik en Het Groene Veld? Er stond in jullie plannen ook iets over het realiseren van ten minste 1 permanente vrijplaats. Is het mogelijk dat een van deze twee plekken een permanente status krijgt?
De Fik heeft een tijdelijke locatie, omdat daar woningbouw gaat plaatsvinden, maar ze gaan dit voorjaar van start.
Het is onze bedoeling dat Het Groene Veld een permanente plek voor Vrije Ruimte wordt. Wonen is op dit moment voor 10 jaar mogelijk i.v.m. het geluid van de A10. Bestuurlijk is vastgelegd dat er een permanente Experimentele  Woon Werkgemeenschap gaat komen.

Een vrijplaats in collectief eigendom met een erfpachtcontract van de gemeente is overigens bijna hetzelfde als gemeentelijk vastgoed zeker als juridisch goed is vastgelegd dat de vrijplaats nooit door de gebruikers verkocht kan worden

Ik denk dat focus op de lange termijn erg belangrijk is. Tijdelijke plekken zijn natuurlijk beter dan niks maar als je naar Amsterdam kijkt dan zijn de enige vrijplaatsen die er nog zijn de plekken die van kraak zijn omgezet naar collectief eigendom. Dat is de enige manier om de grillen van de tijd en politiek te overleven. Een vrijplaats in collectief eigendom met een erfpachtcontract van de gemeente is overigens bijna hetzelfde als gemeentelijk vastgoed zeker als juridisch goed is vastgelegd dat de vrijplaats nooit door de gebruikers verkocht kan worden. Het voordeel van deze constructie is dat de gebruikers iets kunnen opbouwen, kunstenaars niet gebruikt (of minder) worden voor stedelijke ontwikkeling, ruimtes betaalbaar blijven en de gemeente er zelf nauwelijks tijd aan geld aan hoeft te besteden omdat de vrijplaats dat allemaal zelf regelt. Is het niet logisch om vanuit de Expeditie meer naar deze kant te sturen?
Op zich is daar iets voor te zeggen, maar daar moeten heel veel hordes voor worden genomen.
Dat zijn heel lange procedures. Deze constructie valt onder de verantwoordelijkheid van Gemeentelijk Vastgoed. Momenteel is het beleid dat er geen gemeentelijk vastgoed verkocht wordt. Verkoop aan collectieven zal dus een politieke keuze moeten zijn.

Hoe zie jij of jullie de toekomst van de Expeditie Vrije Ruimte? Zijn jullie nog afhankelijk van wat er gebeurd met de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 of gaat dit beleid sowieso door?
Vrije Ruimte is opgenomen in de Omgevingsvisie, de langetermijnvisie op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Het is natuurlijk wel zo dat verschillende politieke partijen een andere visie hebben op Vrije Ruimte. Daar zijn wij van afhankelijk voor budget.
We kijken zelf ook naar het beste vervolg van de expeditie, om het werk en de plekken te borgen. Daarvoor is de kennis van de vrije ruimte initiatieven in de stad belangrijk.
Het Vrije Ruimte Festival is een mooie gelegenheid om daarover van gedachten te wisselen.