Hoe kan een bedrijf bijdragen aan een postgroei samenleving?

Steeds vaker ontvangen we signalen die wijzen op de onhoudbaarheid van ons huidige economische systeem. Deze aanwijzingen manifesteren zich in toenemende ontevredenheid, de opkomst van de donut economie en onderzoeken die aantonen dat groene groei ontoereikend is. Nu het steeds duidelijker wordt dat het streven naar louter economische groei niet langer houdbaar is, dringt de vraag zich op: hoe kunnen bedrijven bijdragen aan een postgroei samenleving?

De oorzaak van het onbehagen 
Het onbehagen is het gevolg van het verhaal dat vanaf de jaren tachtig overheerst. De klimaatverandering, sociale uitdagingen en de ongelijkheid zijn het gevolg van ruim 40 jaar neoliberaal beleid en wereldbeeld. Dit verhaal beïnvloedt ook onze zingeving, autoriteitsverhoudingen en onze relaties als bijvoorbeeld werknemer. Neoliberalisme schetst een mensbeeld dat hypercompetitief en egoïstisch is, bedoeld om concurrentie te stimuleren en zo betere bedrijven en producten te genereren. Het wordt steeds duidelijker dat de voortgekomen welvaart niet gelijk verdeeld wordt, en bedrijven produceren opzettelijk producten met een beperkte levensduur. Is dit werkelijke duurzame vooruitgang? Ook in sectoren zoals de zorg blijkt marktwerking niet de gehoopte efficiëntie te brengen. Mensen voelen dat er iets niet klopt maar durven niet in de spiegel te kijken. Vaak wijzen ze met de beschuldigende vinger naar migranten of de elite, terwijl het tijd is om de dieperliggende oorzaken van het onbehagen aan te pakken.

Het nieuwe verhaal en postgroei
Echte voldoening halen we uit relaties, ervaringen, persoonlijke groei en een goede gezondheid. Wat er echt toe doet dienen we meer tijd te geven. Ons huidige beeld van succes is grotendeels gericht op meer consumptie en status. We zouden in een paradijs kunnen leven als we werken om te leven en de complexiteit van de huidige wereld juist als voordeel ervaren. Naast dat dit mensen ongelukkiger maakt en de ongelijkheid vergroot put het ook de aarde uit. We moeten herkennen dat we leven op een planeet met beperkte hulpbronnen en dat we het ons niet kunnen veroorloven om onbeperkt te consumeren. Postgroei betekend een overgang naar kwalitatieve groei, waarbij niet de groei van de economie centraal staan, maar de verbetering van de levenskwaliteit. Dit uit zich bijvoorbeeld in de groei van de tevredenheid en biodiversiteit. We leven niet meer in harmonie met de natuur maar hebben onszelf erboven geplaatst, zodat we deze kunnen exploiteren. Door onze verbondenheid met de natuur en daardoor met onszelf en elkaar te herstellen zullen we ook de groeiende complexiteit kunnen inzetten voor de transformatie naar een postgroei tijdperk.

De rol van bedrijven en het boeddhisme
Het Boeddhisme reikt ons een waardevolle les aan: het lijden (dukkha) vindt zijn oorsprong in het verlangen (tanha). Onze voortdurende drang naar rijkdom, status en comfort wakkert het consumeren en materialisme aan. Dit alles zal geen langdurige bevrediging geven volgens het boeddhisme. Voeg daarbij dat de staat en markt te afhankelijk van elkaar zijn met een focus op koopkrachtgroei zonder de groeiende ongelijkheid te adresseren. Vrijheid is vooral de ruimte om overal te mogen werken en te consumeren. Reclame en consumeren wordt te veel onderdeel van ons mens zijn. Traditionele geloofsverplichtingen zijn vervangen door een verplichting om te genieten, waarbij alles kan en meer altijd beter is. De maatschappelijke problemen hangen samen met de groeiende ongelijkheid, individualisering en het ongebreidelde consumentisme. Bedrijven hebben bijgedragen aan de opkomst van deze problemen, maar ze kunnen nu onderdeel van de oplossing zijn. Uit een wereldwijd onderzoek blijkt dat mensen meer vertrouwen hebben in bedrijven dan in overheden en zelfs ngo’s om maatschappelijke problemen op te pakken. Tevens blijkt uit dit onderzoek dat de meerderheid van de mensen wil dat bedrijven meer doen aan klimaatverandering en het verminderen van ongelijkheid. Maar hoe kan een bedrijf actief in het oude systeem gericht op winst en efficiency optimalisatie bijdragen aan dit nieuwe verhaal?

6 manieren hoe een bedrijf kan bijdragen aan postgroei

De werkweek verkorten en meer vakantiedagen
Een kortere werkweek draagt vaak bij aan meer welzijn, omdat mensen meer tijd kunnen besteden aan wat waardevol is. Zoals bijvoorbeeld familie, vrienden en gezondheid. In dit onderzoek wordt zelfs benoemd dat de ideale werkweek bestaat uit 8 uur. Voordat we 8 uur per week kunnen werken zijn er waarschijnlijk ook politieke stappen nodig. Maar organisaties kunnen al een stap in de goede richting zetten. Er zijn reeds diverse experimenten uitgevoerd met een vierdaagse werkweek en de uitkomsten daarvan zijn veelal positief. De resultaten wijzen op een verhoogd welzijnsniveau en productiviteit. Door meer vrije tijd krijgen mensen de mogelijkheid beter te luisteren naar hun intuïtie en meer in harmonie te leven met hun omgeving. Hoe meer tijd mensen tot hun beschikking hebben hoe sneller er vertragende activiteiten worden ondernomen, zoals een boswandeling of koken met verse ingrediënten. Dit draagt bij aan onze gezondheid en het herstellen van de verbinding met de natuur en onszelf. Er zijn in Nederland al diverse bedrijven die een kortere werkweek in de praktijk brengen. Het aantal vakantiedagen is ook van invloed. Arbeids- en organisatiepsycholoog Jessica de Bloom benadrukt het belang van regelmatig vrije dagen of vakanties voor de gezondheid. Het opnemen van vakantiedagen maakt niet alleen medewerkers gezonder, maar het maakt hen ook creatiever en verbetert hun geestelijke welzijn. In het Taoisme komt dit terug in het kernbegrip Wu Wei. Dit principe betekent ‘niet handelen’ en in Wu Wei handel je door niet te handelen. Je stroomt mee met de natuurlijke aard der dingen. Een voorbeeld is dat gras zijn eigen groei ritme heeft of goede ideeën uit het niets lijken te komen tijdens een staat van ontspanning. Er zijn dan ook steeds meer bedrijven die een onbeperkt aantal vakantie dagen introduceren.

Hoe kan een bedrijf dit toepassen in de praktijk? 
Er zijn reeds bedrijven die een vierdaagse werkweek toepassen en een onbeperkt aantal vakantie dagen hanteren. Daardoor blijkt dat een realistisch doel om naar toe te werken. Een tussenfase kan zijn om een pilot houden met een kortere werkdag en meer vakantiedagen. Bijvoorbeeld met een 6 of 7-urige werkdag of een half jaar een pilot houden met onbeperkt aantal vakantiedagen. Het stapsgewijs van het aantal vakantiedagen verhogen is ook een mogelijkheid. Op basis van de uitkomsten kan dit aantal aangehouden worden of verder verbeterd worden.

True pricing en minder afhankelijkheid van het financiële systeem
De true price is de echte prijs van een product of dienst, inclusief de nu vaak nog verborgen kosten die ontstaat door schade aan het milieu, dier en mens. De echte prijs van de meeste producten is hoger dan wat ervoor betaald wordt. Deze verborgen kosten worden nu alsnog betaald via bijvoorbeeld de waterzuivering, natuurherstel, gezondheidszorg of vooruitgeschoven. Een bedrijf kan true pricing invoeren door een grondige levenscyclusanalyse (LCA) uit te voeren, externe kosten zoals milieuschade en sociaal onrecht te identificeren, en deze te integreren in de prijsstelling. Het implementeren van true pricing brengt het risico met zich mee dat consumenten de prijs als te hoog ervaren. Bedrijven kunnen deze uitdaging aanpakken door heldere communicatie over de duurzaamheidsvoordelen en toegevoegde waarde. True pricing kan niet alleen een eerlijker beeld van kosten bieden, maar ook duurzaamheid in de bedrijfsvoering integreren, wat de reputatie verbetert en klantenloyaliteit vergroot. Het benadrukken van ethische praktijken en duurzaamheid wordt steeds belangrijker voor consumenten. De true price hanteren draagt ook bij aan het minder afhankelijk worden van het financiële systeem. Het huidige geldsysteem bevoordeelt kapitaalbezitters en veroorzaakt onderdrukking door financiële macht. De financiële sector groeit helaas sneller dan de reële economie, wat resulteert in een toenemende wereldwijde schuld en ongelijkheid. In 2007 bedroeg de wereldwijde schuld 282% van het totaal bruto binnenlandse product. Begin 2023 bedroeg de totale schuld 335% van het totale bruto binnenlandse product. Op basis van de true price zullen veel investeringen niet rendabel zijn en is het dus eigenlijk duurzamer om niet te starten met het project, gezien de verborgen kosten. Dat zou een zegen zijn, want te hoge schulden stimuleren exploitatie en ongelijkheid.

Hoe kan een bedrijf dit toepassen in de praktijk?
Het uiteindelijke doel is de true price vragen voor het product of de dienst. Een tussenfase kan zijn de true price (te laten) berekenen. Dit zorgt voor meer bewustzijn en er kan elk jaar een stap worden gemaakt richting het vragen van de true price. Een andere mogelijkheid is de klant de keuze voor te leggen. Bijvoorbeeld Albert Heijn deed hier een experiment mee. In dit experiment gaf een derde van de deelnemers aan de eerlijke prijs te willen betalen. Hier had men echter de keuze. Op locaties waar true pricing de norm is, is 95 procent bereid de eerlijke prijs te betalen, blijkt uit onderzoek. Bedrijven dienen minder afhankelijk te worden van de financiële sector en zo de financiële sector in verhouding te laten krimpen tot de reële economie. Het einddoel is schuldenvrij worden of alleen een lening aangaan via crowdfunding voor producten/diensten die op basis van de true price een duurzame financiële investering zijn. In welvarende landen zou vreemd vermogen voor bedrijven die niet de true price rekenen niet acceptabel moeten zijn omdat het vooral bijdraagt aan verdere exploitatie van mensen en de aarde, wat oud economisch denken is. Als tussenfase kan de solvabiliteit (de verhouding tussen het eigen vermogen en het vreemd vermogen) maximaal 50% bedragen en de winst gebruikt worden om schulden af te lossen.

Gemiddeld verdiende een CEO in 1996 nog 20 keer zoveel als een medewerker. In 2018 is dat gegroeid naar 202 keer zoveel voor beursgenoteerde bedrijven.

De ongelijkheid verkleinen
De verdiensten werden eerlijker verdeeld toen de arbeidsproductiviteit met ca 4% per jaar groeide. Maar medio jaren 90 is de arbeidsproductiviteit gestagneerd. Hierna is de ongelijkheid snel gegroeid en is de corrosie van het kapitalisme begonnen. Hoe groter de ongelijkheid is hoe meer maatschappelijke problemen zich ontwikkelen. Zo stelt de neurowetenschapper Peter Sterling dat ongelijkheid een belangrijke rol speelt in de snelle toename van obesitas. Het consumentisme maakt gespannen hyperactieve consumenten van mensen. De concurrentiestrijd die aangewakkerd wordt door het kapitalisme zorgt dat de mensen met lagere inkomens continue aan het overleven zijn. De armsten in de maatschappij lopen een groter risico op diverse verslavingen, stelt Sterling. Door de ongelijkheid te verkleinen wordt het daarnaast makkelijker voor mensen om voldoening te halen uit de rol die ze vervullen. Gemiddeld verdiende een CEO in 1996 nog 20 keer zoveel als een medewerker. In 2018 is dat gegroeid naar 202 keer zoveel voor beursgenoteerde bedrijven. In de Verenigde Staten is onderzoek gedaan wat mensen de ideale verhouding zouden vinden. De uitkomst was dat mensen het passend vinden dat een directeur 4,6 maal zoveel verdient. Naast dat dit voor meer saamhorigheid zorgt, kopen mensen liever bij een bedrijf met een eerlijker beloningsbeleid. Het aandeelhouderskapitalisme draagt tevens fors bij aan de groeiende ongelijkheid. Tussen december 2019 en december 2021 is $26 biljoen (63%) van het nieuwe gecreëerd vermogen door de rijkste 1% opgestreken. Voor het overgrote deel is dit ontstaan door het aandeelhouderschap in bedrijven. Het mede-eigenaar maken van werknemers draagt daarom veel bij aan het verkleinen van de ongelijkheid.

Hoe kan een bedrijf dit toepassen in de praktijk?
Stel het doel om het verschil tussen de laagste en hoogste salarissen te beperken tot een maximum van 4,6 keer. Door werknemers mede-eigenaar te maken van bedrijven via bijvoorbeeld Sharecouncil wordt de ongelijkheid ook kleiner. De tussenfase kan bestaan uit de salarisverhogingen voor de lagere inkomsten jaarlijks procentueel te verhogen en voor de hogere salarissen met een lager absoluut getal. Zo wordt het verschil tussen de laagste en hoogste salarissen elk jaar kleiner. Een tussenstap richting werknemers mede-eigenaar maken is het toepassen van een winstdeling. Bijvoorbeeld 20% van de winst kan verdeeld worden verdelen onder medewerkers en goede doelen. Een initiatief op dit gebied is 1% for the planet. Een netwerk van duizenden bedrijven die 1% van hun omzet doneren aan natuurbehoud.

Meer geluk door minder te adverteren
Omstreeks 1920 werd alleen het noodzakelijke geconsumeerd, en advertenties dienden vooral om mensen te informeren over producten en hun nut. Dit veranderde met de inzichten van Edward Bernays, waarbij adverteren werd gekoppeld aan psychologische manipulatie, angstcreatie en statussymbolen om de verkoop te stimuleren. Dit leidde tot de opkomst van bedrijven als Google en Facebook, die advertenties aanbieden en tot de grootste bedrijven ter wereld behoren. Onderzoek toont ook aan dat advertenties een directe invloed hebben op ons materiaalgebruik en sociale welzijn. In het internettijdperk hebben mensen echter geen traditionele advertenties meer nodig, omdat ze gemakkelijk vinden wat ze zoeken. Minder adverteren kan via deze weg bijdragen aan postgroei, door de consumptie te verminderen en de ecologische voetafdruk te verkleinen. Verminderde druk op consumenten om voortdurend nieuwe producten te kopen, bevordert tevens een duurzamere consumptie. Bedrijven kunnen hun focus verleggen naar het opbouwen van merkloyaliteit in plaats van voortdurend nieuwe klanten aan te trekken. Het starten van lokale en kleinschalige marketinginitiatieven zoals sponsoring of fysieke winkels kan de lokale economieën ondersteunen.

Hoe kan een bedrijf dit toepassen in de praktijk? 
Om als bedrijf te stoppen met adverteren en tegelijkertijd bij te dragen aan een postgroei samenleving, kun je verschillende stappen overwegen. Het meest ambitieuze doel is het louter richten op online informatievoorziening en lokale marketing zonder betaalde advertenties. Een tussenfase bestaat uit het niet meer adverteren in de openbare ruimte. En alleen betaalde advertenties tonen wanneer er direct online op het product of de dienst wordt gezocht. Door een verschuiving van de focus naar bestaande klanten kan meer lange termijn succes worden gecreëerd. Allereerst is het essentieel om een goede kwaliteit voorop te stellen en het opbouwen van betekenisvolle relaties met klanten. Betrek klanten actief bij productontwikkeling en bied uitstekende klantenservice, zodat bestaande klanten niet vertrekken en ambassadeurs worden.

De complexiteit omarmen door te sturen op welzijn en relaties
Ons denken en onze organisaties worden nog grotendeels beheerst door Newtoniaanse en hiërarchische principes. Dit denken verminderde vrijheid en startte een tijdperk van mannelijke dominantie en hiërarchisch denken dat overal wil structureren, ook waar dat minder goed tot zijn recht komt. Er heerst de overtuiging dat structuur goed is, terwijl complexiteit angst oproept. De evolutie wijst echter in de richting van meer complexe organismen en netwerken. Meer complexe netwerken hebben de capaciteit om meer bewustzijn te bevatten. Hier ligt een les verscholen in de chaostheorie, waar vaste vormen plaatsmaken voor totale dynamiek. In de chaos schuilt een impliciete orde: vanuit chaos ontstaat orde en deze orde gaat op haar beurt weer over in chaos. Dit vormt de achtergrond van alle zelforganiserende processen in de natuur. De natuur streeft naar eenheid, verbondenheid en diversiteit, waarbij relaties de brug slaan tussen eenheid en diversiteit. In dit middengebied ontstaat co-creatie. Het universum is een voortdurend scheppingsproces via relaties. Er is een wederzijdse beïnvloeding tussen de wereld van de dingen (verscheidenheid) en de kwantumwereld van de mogelijkheden (verbondenheid). Het cruciale ingrediënt is de mate waarin de creatieve levensenergie (heelheid) de kans krijgt te stromen en het potentieel te voeden tot volledige expressie. Relaties fungeren als het kanaal waardoor deze levensenergie kan werken. Psycholoog Daniel Goleman ontdekte bijvoorbeeld dat de meest succesvolle wetenschappers niet het hoogste IQ hebben, maar betere netwerkers zijn. Door betere relaties te creëren wordt het postgroei principe dat we gelukkiger worden van relaties versterkt. Het omarmen van complexiteit vanuit relaties kan nieuwe creativiteit ontlokken. In het tijdperk waarin creativiteit steeds belangrijker wordt zal dit het innovatievermogen waarschijnlijk ook positief beïnvloeden. 

Hoe kan een bedrijf dit toepassen in de praktijk? 
Veel bedrijven beginnen vaak met een groeidoelstelling en redeneren dan terug om te bepalen wat ervoor nodig is om dit te bereiken. Groei wordt gezien als een doel op zich en niet als een gevolg van een staat van flow. Dit kan door kwalitatieve groei voorop te stellen, zoals medewerker- en klanttevredenheid en de groei van biodiversiteit. Dit kan praktisch worden gemaakt met tools zoals Treams en Brigtest. Een tussenfase kan zijn om te beginnen met het formuleren van kwalitatieve uitgangspunten en minder te sturen op kwantitatieve doelstellingen, zoals het meten van omzet en tijdseenheden.

Angst creëert een gesloten wereld van verval en conflict. Als we daarentegen vertrouwen en harmonie een kans geven, lossen zaken zich vanzelf op.

Draag bij aan de innerlijke en systeemtransformatie 
We hebben meer behoefte aan co-creatie en samenwerken om een postgroei samenleving te creëren. Op dit moment verkeert de samenleving nog te veel in het onbehagen verkeerd en dat kunnen we helen. Wat daarvoor nodig is niet het rationele, maar verbinding vanuit het nieuwe verhaal en gedeelde kernwaarden. Angst creëert een gesloten wereld van verval en conflict. Als we daarentegen vertrouwen en harmonie een kans geven, lossen zaken zich vanzelf op. Er ontstaan zelforganiserende processen, geleid door een vriendelijke universele intelligentie van binnenuit. Organisaties verstoren regelmatig dit eenheidsgevoel en verliezen daarmee veel van het menselijke potentieel, dat alleen beschikbaar is wanneer er eenheid en synchronisatie is. Het probleem is dat je om gehelen te kunnen zien dient te voelen en innerlijk stil te worden, zodat je de stem van je intuïtie kunt horen. Op de werkvloer zijn we echter vaak te druk bezig met analytisch denken. Door in flow te zijn krijgen we toegang tot een hogere intelligentie die alleen bereikbaar is via het hart. Flow is een staat van totale betrokkenheid waarin spontaan plezier en creativiteit ontstaan. De filosoof Ken Wilber benoemd dat elke samenleving een bewustzijnstransitie doormaakt. We evolueren naar een integraal bewustzijn, waar rationeel denken van de Verlichting samenkomt met holistisch denken van jagers-verzamelaars. Dit nieuwe bewustzijn, waarin flow centraal staat, draait om verbinding met anderen en de natuur. Wilber stelt dat 5% van de wereldbevolking dit niveau bereikt heeft en 10% nodig is voor een keerpunt. Andere transitietheorieën suggereren dat ongeveer 25% kritische massa vereist is voor maatschappelijke verandering.

Hoe kan een bedrijf hieraan bijdragen in de praktijk?
Bedrijven kunnen bijdragen aan het bereiken van de 25% kritische massa die vereist is voor maatschappelijke verandering, door zich aan te sluiten bij een beweging die de verandering stimuleert. Voorbeelden hiervan zijn de True Price Foundation, Regeneratie Cooperatie, B Corp, Just Enough, Energie en voedsel coöperaties. Staat het bedrijf niet direct te popelen om bijvoorbeeld een B Corp te worden, dan kan eerst een lokaal initiatief over impact ondernemen bezocht worden. Hoe bereikt een bedrijf meer flow? Niet met creativiteitscursussen, maar het ecosysteem voeden waarin synergie en flow bestaan omdat er mensen er hun hart open kunnen houden. Het toepassen van zelfsturing is het doel om dit te bereiken. Het is belangrijk dat je je kwetsbaar opstelt en een veilige omgeving creëert waarin vergissingen gemaakt mogen worden, om ervan te leren. Een tussenfase naar zelfsturing kan zijn om oordelen zo lang mogelijk uit te stellen. Laat het proces zich ontvouwen zoals het zicht ontvouwt. Geef iedereen de ruimte om te zijn wie ze zijn, zonder te oordelen en zonder te corrigeren. Laat het proces (de flow) de leiding nemen. Vanuit deze staat van onzichtbare heelheid zal soms op verrassende wijze een nieuwe orde ontstaan.