Vrije ruimte als feestverlichting van de neoliberale stad

Het is nog maar de vraag wat er na de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen gaat gebeuren met de plannen voor Vrije Ruimte. De plannen waren veelbelovend, maar de praktijk is weerbarstig en er is veel tijd verspild. Een inventarisatie van waar we nu staan.

Op 25 januari zouden twee onderzoeksrapporten over de Expeditie Vrije Ruimte overhandigd worden aan wethouders Touria Meliani en Marieke van Doorninck. Aanvankelijk zou dit heugelijke moment in Sexyland plaatsvinden, maar door de coronarestricties werd het de zoveelste digitale bijeenkomst. Amsterdam Alternative volgt al een tijdje (en enigszins hoopvol) de ontwikkelingen omtrent de Expeditie. Daarom was ik erg benieuwd naar de gepubliceerde bevindingen en de enthousiaste, strijdlustige reacties van de betrokken wethouders. Wat volgt is een korte samenvatting van de bijeenkomst, een aantal pijnlijke conclusies en een korte vooruitblik op de nog onzekere toekomst.

De eerste klap kwam van
de twee betrokken wethouders.
Die waren namelijk niet
aanwezig bij de bijeenkomst.

Geen interesse
De eerste klap kwam van de twee betrokken wethouders. Die waren namelijk niet aanwezig bij de bijeenkomst. Je zou denken dat dit soort bijeenkomsten, net voor de verkiezingen, ideaal zijn voor een fotomomentje en een welgemeend bedankje aan de mensen die zich hebben ingezet voor het nieuwe beleid. Maar nee, blijkbaar waren ze inhoudelijk niet geïnteresseerd genoeg om hun opwachting te maken en in gesprek te gaan over vrije ruimte in Amsterdam.

Witte aangelegenheid
Wel aanwezig waren het team van de Expeditie, een aantal politici van onder andere GroenLinks en BIJ1 en een behoorlijke groep vrije ruimte-gebruikers. Allemaal mensen die achter het beleid staan, dus helaas weinig vuurwerk. Wat opviel was dat er geen mensen van kleur aanwezig waren en dat inclusie ook niet ter sprake kwam. Het was dus een vrij witte aangelegenheid. Dat verbaasde me omdat de gemeente de afgelopen jaren, en ook in het voortraject van de Expeditie, veel energie en tijd heeft gestoken in het betrekken van mensen van verschillende achtergronden.

Knelpunten
Na een korte introductie van Joekenel van der Pijl (Expeditie Vrije Ruimte) trapte het bureau Space of Urgency uit Berlijn af met een korte presentatie van hun onderzoeksrapport. De beschikbare tijd was heel kort en de digitale omgeving was weinig inspirerend. We kregen dus een beknopte samenvatting. Na de bijeenkomst heb ik het gehele rapport (zie ook de AA website) doorgelezen. Een dikke 86 pagina’s vol bevindingen, gebruiksvormen, verslagen, processen, knelpunten en adviezen.

Het rapport begint met twee checklisten. De eerste checklist is voor de ideële vrije ruimte zoals gezien door de ogen van de vrije ruimte-makers. De ander is een checklist voor de bureaucratische vrije ruimte, dat wil zeggen volgens de kaders en regels van de gemeente. U raadt het al, deze twee lijsten matchen niet.

Vrije ruimte botst per definitie met procedures, regels en kaders. Dat wordt duidelijk zichtbaar door knelpunten zoals: niet mogen wonen in vrije ruimte, tijdelijkheid versus permanentie, en een gebrek aan vertrouwen tussen de gemeente en de vrije ruimte-gebruikers. Vooral aan het laatste punt besteedt het rapport veel aandacht: diagrammen over activatie en betrokkenheid, te nemen stappen voor opbouw van vertrouwen, KTR-voorwaarden (kosten, tijdsduur, regelgeving), tips voor internationale kennisuitwisseling, monitoring, werkgroepen, ronde tafels enzovoorts. Het is een vrij theoretisch, soms wat onoverzichtelijk, maar uitgebreid rapport, waarvan ik hoop dat de gemeente de inhoud serieus neemt. Belangrijke conclusie is dat de gemeente soepel om zal moeten gaan met de eigen regels om de Expeditie tot een succes te maken.

Containerbegrip
Het tweede rapport genaamd ‘Ruimte voor Vrijheid’ is geschreven door het lectoraat Coördinatie Grootstedelijke Vraagstukken van de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Aan hun de specifieke opdracht om de ervaringen van betrokkenen uit diverse afdelingen binnen de gemeente in kaart te brengen. Doel is een antwoord te vinden op de vraag: Hoe kan de gemeentelijke organisatie vrije ruimte mogelijk maken?

In het rapport is geheel terecht aandacht voor de definitie van vrije ruimte. Die is namelijk erg breed opgesteld in de Expeditie, wat voor verwarring en wantrouwen zorgt. Zo zei een ambtenaar tijdens de bijeenkomst dat ook broedplaatsen, start-up-ruimtes en oefenruimtes voor muzikanten als vrije ruimten gelden. En op de tentoonstelling die vorig jaar in de Amstelkerk te zien was werden zelfs de visoevers langs de grachten in Nieuw West als vrije ruimte gepresenteerd.
Met zo’n ruime definitie is het makkelijk scoren. Het is dus zaak om alert te blijven en te zorgen dat het begrip vrije ruimte niet wordt overgenomen en getransformeerd tot een containerbegrip geheel ontkoppeld van tegencultuur en degenen die er inhoud aan hebben gegeven.

In het rapport en presentatie van de HvA is ook aandacht voor het gebrek aan middelen, gebrek aan locaties, gebrek aan tijd, de regelbrigade, regelgeving die onwrikbaar lijkt (maar dat niet hoeft te zijn) en de inhoudelijke dominantie van de gemeente. De conclusie van het rapport wijst op de tegenstelling tussen vrije ruimte als ideaal dat afwijkt van wat gangbaar is en het feit dat de gemeente nou eenmaal gebonden is aan wetten en regels.

Gebrek aan politieke steun
Een goed voorbeeld van die discrepantie tussen ideaal en realiteit is ’t Groene Veld. In juli 2021 overhandigde wethouder van Doorninck tijdens een feestelijk de sleutel aan de Verademing. Het was het startschot voor een nieuw avontuur. Alle betrokkenen zijn enthousiast en zelfs burgemeester Halsema prijst het nieuwe vrije ruimte-beleid in september de hemel in. Met een periode van drie zomers geen lange termijn of permanente plek maar een strohalm, met wellicht een vooruitzicht op langer omdat er in dit gebied niet gebouwd mag worden.

Helaas blijkt het succesverhaal minder succesvol dan aanvankelijk gedacht, want nu nog steeds (zes maanden later) is het hek van ’t Groene Veld nog steeds gesloten omdat de benodigde vergunningen en contracten nog niet rond zijn. Schijnbaar liggen een paar ambtenaren van Stadsdeel Noord nog dwars. Achter de schermen lijkt ook Vattenfall bezig met hetzelfde terrein, want zij hebben een vergunning aangevraagd voor de bouw van een gasgestookte warmtecentrale. Die aanvraag schijnt in een vergevorderd stadium. Geheime ontwikkelingen waarvan gek genoeg niemand op de hoogte leek te zijn.
Ondanks alle mooie woorden lijkt er dus iets essentieels te ontbreken in het verhaal. Als een burgemeester of wethouder namelijk iets écht wil dan is het normaal gesproken vrij snel geregeld. Ontheffing, uitzondering, afwijking en tijdelijkheid zijn een paar van de politieke formules die men kan toepassen als men iets voor elkaar wil krijgen. In dit geval gebeurt er vrij weinig dus kunnen we niet anders dan concluderen dat er vanuit de macht een gebrek aan steun is. Er is geen politieke prioriteit.

We kunnen niet anders dan
concluderen dat er vanuit
de macht een gebrek
aan steun is.

Kostprijsdekende huur
Naast de eerder genoemde knelpunten en het ontbreken van politieke noodzaak is er nog een ander obstakel, namelijk de kostprijsdekkende huur. Dat is de minimale huur die de gemeente rekent om de kosten te dekken, lager dus dan de marktwaarde. In het geval van ’t Groene Veld is het gelukt om die kostprijsdekkende huur te verlagen door beheer en onderhoudstaken door te schuiven naar de gebruikers zelf. Het lijkt er echter sterk op dat deze optie eerder uitzondering dan regel wordt.
Probleem van die kostprijsdekkende huur is dat hij dwingt tot ondernemen. Er is geen plaats voor sociaal-maatschappelijk initiatieven, voor non-profits, of voor mensen die willen experimenteren zonder businessplan. Vrijplaatsen onder dit systeem zullen waarschijnlijk bedrijfsverzamelgebouwen worden, vol jonge ‘commerciële’ ondernemers en zogenaamde creatieve industrie. Wat is er gebeurd met de maatschappelijke huur die in het coalitieakkoord werd beloofd?

Draagvlak
Op 16 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen en de kans is aanwezig dat GroenLinks (bedenker van de Expeditie) zal verdwijnen uit de coalitie. Of de nieuwe coalitie de Expeditie gaat voortzetten is nog onduidelijk. Gezien het gebrek aan politieke steun is het niet ondenkbaar dat het beleid roemloos ten onder zal gaan: overboord met de stapel andere mooie plannen.
Het is duidelijk dat er in de afgelopen jaren, tijdens het bedenken en optuigen van de Expeditie, meer tijd besteed had moeten worden aan het creëren van maatschappelijk en politiek draagvlak. En daarom hadden er tijdens presentaties, ronde tafels, brainstorms en andere bijeenkomsten ook mensen uitgenodigd moeten worden die niet vanzelfsprekend achter de plannen staan. Een gemiste kans, net zo als de mogelijkheid om permanente vrije ruimte te realiseren. Het is eeuwig zonde dat deze optie op de lange baan is geschoven, doorverwezen naar nieuwbouwgebieden en ontwikkellocaties.

Hoe dan wel
Laten we voorop stellen dat we hopen dat de Expeditie Vrije Ruimte ook na de verkiezingen blijft bestaan. Dat er manieren worden gevonden om de ideële en bureaucratische vrije ruimte te matchen en dat er veel nieuwe, avontuurlijke vrije ruimte zal ontstaan. Amsterdam is gebaat bij een levendige underground, betaalbare woon- en werkruimtes, niet-commerciële publieke ruimte en plekken waar zonder de druk van de markt kan worden geëxperimenteerd.
Maar stel dat de Expeditie Vrije Ruimte het niet overleeft als gemeentelijk beleid: wat dan? Dan is er een hoop tijd en geld verspild en blijft er weinig over van de mooie woorden in het coalitie-akkoord. Dan zit er niks anders op dan de mouwen opstropen en zelf buffelen. Het wordt steeds moeilijker, maar niks is onmogelijk.
Kraken mag volgens de wet niet maar gaat gelukkig gewoon door. Leegstand accepteren we niet, antikraak als laffe oplossing accepteren we niet. Dus sowieso alle steun naar krakers.

Vrij Beton
Maar vrije ruimte kan ook op een andere manier gerealiseerd worden. Denk aan collectief eigendom zoals Bajesdorp, de OT301, Nieuw en Meer, Vrijcoop, Vrij Beton en het net gelanceerde plan voor het Voedselpark in de Lutkemeerpolder. Samen kopen, samen de baas. Het gaat om de collectieve gedachte, de realisatie dat we als collectief iets teweeg kunnen brengen. Het ontwikkelen van een collectieve kracht en draagvlak kost veel tijd en energie maar het is een manier om ruimte vrij te spelen, te onttrekken aan de markt, en te bestemmen als vrije ruimte.
Amsterdam Alternative is al een tijdje geleden begonnen met het collectief eigendom project Vrij Beton, maar ook andere collectieve projecten krijgen onze steun. Laten we hopen dat de Expeditie gewoon verder gaat na de verkiezingen. Hoe dan ook, laten we ervoor zorgen dat de collectieve kracht en het draagvlak voor vrije ruimte groter worden. Sluit je aan bij Amsterdam Alternative, steun Bajesdorp, steun krakers en steun alle bestaande vrijplaatsen. Samen op de barricades voor een toekomst met veel vrije ruimte en solidariteit!